Cẩn thận và liều lĩnh: Hai mặt của một con đường đạo đức

Bạn đã bao giờ đứng trước một tình huống mà cẩn thận không còn ý nghĩa, mà chỉ còn cách liều mạng? Có lẽ ai cũng từng cảm thấy bối rối khi phải chọn giữa việc tính toán an toàn và chấp nhận rủi ro. Thầy Thích Chân Quang mở ra một góc nhìn sâu sắc: cả cẩn thận và liều lĩnh đều có thể là đạo đức, tùy vào tâm trí và động cơ.

Cẩn thận: nền tảng vững chắc của đạo đức

Trong cuộc sống, cẩn thận không chỉ là thói quen tốt mà là một đức tính cao quý. Khi ta tắt điện trước khi ra khỏi nhà, để chiếc ly xa mé bàn, hay người lớn luôn bọc lấy trẻ em khi tắm biển, tất cả đều xuất phát từ sự quan tâm đến sự an nguy của người khác.

“Cẩn thận cũng là đạo đức. Vì khi ta cẩn thận là ta sợ tai nạn rủi ro cho những người khác.”

Người có quyền chức càng cao, càng phải cẩn thận. Một người làm công tác lãnh đạo phải tính toán cẩn thận từng kế hoạch, từng chiến thuật để bảo đảm an toàn cho mọi người. Cẩn thận hóa ra là trách nhiệm, là đạo đức.

Khi cẩn thận bất lực: phải liều

Nhưng cuộc đời có những lúc mọi tính toán đều bấp bênh. Lính cứu hỏa phải xông vào ngọn lửa, chiến sĩ phải băng qua làn đạn, ngư dân ra biển giữa trùng khơi – tất cả đều là những lựa chọn liều lĩnh. Thế nhưng, đó không phải là sự ẩu, mà là sự dấn thân vì nghĩa.

“Cái liều lĩnh đó có phải đạo đức không? Có không? Liều lĩnh đó cũng chính là đạo đức luôn.”

Khi không thể tính chắc được thắng, nhưng vì nhiệm vụ cứu người, bảo vệ đất nước, ta buộc phải liều. Đó là sự dũng cảm, không phải sự hấp tấp. Người dũng cảm biết rằng có thể hy sinh bản thân, nhưng họ chọn đi vì những người cô thế, vì cái nghĩa lớn.

Liều vì chính nghĩa: chuyện con hoẳng và 700.000 đồng

Thầy Thích Chân Quang kể về một chuyện rất đời: khi chùa chỉ còn 100.000 đồng, thầy đã bỏ ra 200.000 để mua con hoẳng bị người ta bó chân, rồi thả nó về rừng. Lúc đó, thầy chấp nhận việc mười thầy trò có thể đói, nhưng không thể để lòng mình đau. Một lần khác, khi quỹ của chùa chỉ có 1 triệu, thầy lại lấy 700.000 cho em sinh viên mồ côi đóng tiền học năm cuối.

“Nếu cái liều đó là vì một điều cao quý thì thôi cứ phải liều.”

Những lần liều như vậy đều là liều có trách nhiệm, liều vì lòng từ bi. Thầy nói: “Thầy sợ em học đã 4 năm rồi. Bây giờ năm cuối mà không cho, nghỉ học tội nghiệp. Vậy mà đành cho luôn 700.000, giữ chùa còn có 300.000. Thấy như là đói, nhưng phải liều. Phật không cho thầy đói.”

Tránh xa sự liều lĩnh ẩu

Nhưng liều không phải là cứ làm bừa mạng. Thầy nhấn mạnh: “Cái gì cũng liều thì là ẩu và vô trách nhiệm. Cái gì cũng làm như anh hùng thì coi chừng đó là khoe khoan, ẩu tả, ngang tàn.” Chính Đức Phật cũng đã liều, nhưng liều một cách tỉnh thức. Sau sáu năm khổ hạnh không đắc đạo, ngài nguyền ngồi dưới cội bồ đề thề không rời, dù thịt nát xương tan.

“Mình liều mà cẩn thận. Thấy đời là một giấc mộng thật sự đó là liều. Nhưng mà không xài một đồng nào sai lầm đó là cẩn thận.”

Liều vì điều cao quý là đạo đức, còn liều vì bản thân mình là ẩu. Người tu tập phải biết vô thường, nhưng mỗi lời nói, mỗi hành động vẫn phải hết sức thanh tịnh.

Thiền định: con đường trung đạo của liều và cẩn thận

Thiền chính là sự kết hợp tuyệt vời của cả hai. Khi ta hành thiền, ta nhận ra thân này là vô thường, đời là hư ảo. Đó là một sự liều lĩnh: buông bỏ sự bám víu. Nhưng đồng thời, ta theo dõi hơi thở vào, hơi thở ra một cách hết sức cẩn thận. Đức Phật ngồi dưới cội bồ đề chính là hình ảnh của liều và cẩn thận hoà quyện.

Đối với bệnh ung thư cũng vậy, Thầy dạy: hãy chấp nhận cái chết để gia đình không khốn khổ, đó là phước. Nhưng sau đó, thiết tha lạy Phật sám hối, uống thuốc thảo dược, biết đâu sẽ hết bệnh. Đó là liều nhưng không ẩu, là theo trung đạo.

Cẩn thận trong việc chọn thầy tâm linh

Khi tương lai mờ mịt, nhiều người nhờ thầy bói, nhờ tâm linh. Đức tin là điều cần thiết, nhưng phải cẩn thận chọn người dẫn dắt. Thầy khuyên: “Đừng có liều lựa một ông thầy tâm linh. Đừng có liều.”

“Đừng thấy người ta kéo lại ông thầy rần rần mình cũng theo, không chắc đâu. Hoặc thấy ông thầy ít ai tới quá, thôi đừng theo, cũng không chắc đâu.”

Mình phải đến lui nhiều lần, thử ông thầy bằng lòng nhân từ và trí tuệ, trước khi tôn ông làm bổn sư. Đạo tốt là đạo mang lại bình an, không lợi dụng lòng tin.

Cuộc đời không phải lúc nào cũng có lời giải cho mọi phép tính. Cẩn thận dẫn ta đi an toàn, nhưng có những khoảnh khắc chỉ có liều mới tạo nên điều kỳ diệu. Hãy cẩn thận từng bước, nhưng đừng quên dũng cảm xông pha vì nghĩa lớn. Trong từng hơi thở của thiền định, cái liều và cái cẩn thận sẽ dẫn ta về bến bờ giác ngộ. Năm mới, xin chúc quý vị tu hành tinh tấn, biết đủ, biết liều, biết cẩn thận để nhẹ lòng mà an vui.