Cảm giác vui cũng là khổ? Hiểu đúng về quán thọ trong Tứ Niệm Xứ

Hãy nhớ lại lần cuối bạn thèm một món gì đó thật đặc biệt. Bạn mua, cất giấu cho riêng mình, rồi chỉ chờ đến lúc mọi người ngủ say để thưởng thức. Khi ăn, bạn cảm thấy ngon tuyệt. Nhưng rồi khi bạn nằm xuống, nghĩ đến món ăn còn lại, bạn lại thấy thèm, thấy vui, thấy trằn trọc. Và nếu chẳng may món ăn bị ai đó lấy mất, bạn lại thấy tức giận, tiếc nuối. Tại sao chỉ từ một trái cóc mà lại có bao nhiêu loại cảm giác khác nhau? Đó chính là khởi điểm để Thầy Thích Chân Quang đưa chúng ta vào thế giới của Quán Thọ – một phần quan trọng trong Tứ Niệm Xứ.

Thế nào là quan sát cảm giác một cách khách quan?

Trong bài kinh Niệm Xứ, Đức Phật dạy chúng ta “quán thọ trên thọ”. Nghĩa là gì? Thầy Thích Chân Quang giải thích rằng, chúng ta cần nhìn cảm giác của mình một cách khách quan, không thêm bớt. Khi bạn đang ngồi học mà thấy chân tê, mông mỏi, đó là một cảm giác. Khi bạn nghe tiếng chuông, thấy nhẹ nhàng, đó cũng là một cảm giác. Nhiều người tự hỏi: “Sao mình cứ bị nó chi phối?” – vì chúng ta chưa thực sự quan sát nó.

Quán thọ trên thọ là chúng ta sẽ xem xét cái cảm thọ một cách khách quan. Nghĩa là cái cảm thọ nó như thế nào, chúng ta sẽ xem xét nó đúng như thế, không thêm không bớt.

Khi bạn thực tập điều này, bạn không còn bị cuốn theo cảm giác nữa. Nó chỉ là một đối tượng để bạn quan sát, giống như bạn nhìn một chiếc lá rơi ngoài cửa sổ. Chiếc lá có làm bạn vui hay buồn không? Nó chỉ là một chiếc lá thôi. Cảm giác cũng vậy, nó chỉ là một hiện tượng sinh diệt trong tâm.

Nội thọ và ngoại thọ: Cảm giác từ đâu đến?

Đức Phật chia cảm thọ thành hai loại: nội thọ và ngoại thọ. Ngoại thọ là cảm giác phát sinh khi ta tiếp xúc với thế giới bên ngoài – như mùi thơm của thức ăn, tiếng ồn ngoài đường. Nội thọ là cảm giác xuất phát từ tâm, từ sự suy tư, tưởng tượng của chính mình. Thầy Chân Quang dùng ví dụ rất đời thường: khi bạn ăn trái cóc, vị chua ngọt tạo ra cảm giác thích – đó là ngoại thọ. Nhưng khi bạn nằm xuống và tưởng tượng vị chua của trái cóc còn lại trong túi, cảm giác thích thú đó là nội thọ. Còn khi bạn mò vào túi mà không thấy trái cóc nào, cảm giác tức giận trỗi dậy cũng là nội thọ – do tâm tưởng tượng ra. Rõ ràng, nội thọ đôi khi còn chi phối ta mạnh hơn ngoại thọ.

Người già hay nhớ về quá khứ, người trẻ lại mơ về tương lai. Những hồi tưởng ấy cũng là nội thọ. Có những cụ già kể mãi một chuyện xưa, bởi vì khi kể lại, họ thấy vui. Đôi khi chúng ta nghe và cảm thấy nhàm chán, nhưng thật ra đó là cách họ đang tìm niềm vui trong tâm. Hãy thử lắng nghe với lòng tôn trọng – đó là một đạo đức, không phải một thủ thuật.

Đừng nhầm lẫn “cảm thọ không” với “không cảm thọ”

Đức Phật không chỉ dạy về khổ và vui, mà còn có một trạng thái “không khổ không vui”. Nhiều người lầm tưởng rằng đó là cảm giác trung lập, hoặc là không cảm giác gì hết. Nhưng Thầy Thích Chân Quang chỉ ra một điểm cực kỳ tinh tế: “cảm thọ không” hoàn toàn khác với “không cảm thọ”. Ông lấy ví dụ trong kinh tế: một mặt hàng có thuế suất 0% khác hẳn với một mặt hàng không phải đóng thuế. 0% vẫn là một mức thuế, nhưng nó khiến nhà nước phải hoàn tiền lại cho doanh nghiệp trong một số trường hợp. Cũng thế, khi bạn ngồi đây, dù không vui không buồn, bạn vẫn đang có cảm giác – chỉ là nó không rõ ràng. Đó là cảm thọ không, chứ không phải không cảm thọ. Trạng thái hoàn toàn không cảm giác chỉ có trong Diệt Tận Định – một cảnh giới rất cao của thiền định.

Đức Phật không sơ hở mức đó là cảm thọ không chứ không phải là không cảm thọ. Cho nên chúng ta mà hiểu sâu giáo lý chúng ta mới nể Phật.

Vậy khi bạn ngồi thiền và thấy tâm lặng lẽ, không khó chịu cũng không phấn khích, đừng vội nghĩ rằng mình đang ở ngoài cảm giác. Hãy biết rằng đang có mặt một cảm thọ không – và quan sát nó. Điều này giúp bạn không rơi vào trạng thái mơ hồ, mà vẫn giữ chánh niệm rõ ràng.

Vì sao mọi cảm thọ đều là khổ?

Có người hỏi: “Phật dạy có cảm thọ vui, nhưng sao lại nói cảm thọ luôn luôn là khổ?” Thầy Chân Quang mỉm cười và đồng ý với câu trả lời của một học trò: vì cảm thọ vui cũng là vô thường, là bất an. Ngay khi bạn đang thưởng thức một niềm vui, có thể nó biến mất bất cứ lúc nào. Chính sự mong manh ấy là nỗi khổ. Đức Phật không phủ nhận niềm vui, nhưng Ngài chỉ ra rằng không có cảm giác nào đứng yên mãi. Chúng ta chạy theo niềm vui, rồi đau buồn khi nó qua đi. Chính sự bám víu ấy tạo ra khổ.

Dù là cảm giác đó là cảm giác vui vẫn là bất an.

Khi thực hành quán thọ, chúng ta học cách nhận ra bản chất phù du của mọi cảm giác. Ta không còn chạy theo cảm thọ nữa, ta chỉ cần quan sát nó đến và đi. Điều này không làm cuộc sống khô cằn, mà ngược lại, nó giúp ta sống trọn vẹn hơn, vì ta biết rằng hạnh phúc không nằm trong cảm giác, mà nằm trong sự bình yên của tâm.

Quán thọ không phải là một bài học trừu tượng. Nó được áp dụng ngay từ những bữa ăn, giấc ngủ, hay tiếng thở. Hãy thử quan sát cảm giác của bạn trong hơi thở: đó là hơi thở nồng, là sự dễ chịu, hay là một cảm giác nhẹ nhàng. Bạn không cần chạy theo nó, không cần đẩy nó đi. Chỉ cần nhìn nó như một người bạn lạ vừa ghé thăm. Bạn sẽ thấy tâm mình được giải thoát một cách nhẹ nhàng và sâu sắc.