Bấp bênh như tình cảm: Nơi nào ta có thể nương tựa?

Có một chàng trai trẻ ở thành Vương Xá, sau khi phát hiện vợ ngoại tình, đã khép mình trong nhà bao ngày vì hổ thẹn. Đến lúc chạm được vào cửa đạo, anh được Đức Phật an ủi bằng một bí mật: kiếp này con đau, thì kiếp trước Như Lai đã từng nói... Con đường đời là những vòng quay của vô thường mà tình cảm chỉ là một cơn sóng gió.

Nương tựa vào đâu khi con thuyền tình cảm nghiêng ngả?

Ai trong chúng ta cũng từng có lúc nghĩ rằng tình yêu, hôn nhân là bến đỗ an toàn. Nhưng câu chuyện của chàng thanh niên kia giống như một lời cảnh tỉnh: vợ mình không giữ được lòng chung thủy, danh dự của mình đã vỡ tan. Phật không chỉ nói về chuyện riêng tư này, mà Ngài khẽ đưa ra một sự thật lớn hơn: cái gì trên thế gian này không thay đổi? Tiền có thể hết, nhà có thể sụp, và cả những mối quan hệ thân thương nhất cũng có thể bỏ ta đi giữa đêm.

"Trong cuộc sống này, sự thật là chuyện tình cảm là điều bấp bênh, không phải là chỗ bền vững để ta yên tâm đem cuộc đời mình nương tựa vào đó."

Thầy Thích Chân Quang giảng rằng, nếu hiểu điều này, ta không còn giận dữ hay trách móc khi gặp sự bội bạc. Ta cũng biết rằng cánh cửa trái tim chỉ nên mở cho những người cùng đi, còn niềm tin tuyệt đối phải đặt vào Chánh pháp. Bởi chỉ có Chánh pháp mới không khiến ta thất vọng và luôn dắt ta về ánh sáng.

Đàn ông và đàn bà: hai giá trị làm nên hạnh phúc

Trong bài kệ, Phật nói "tà hạnh nhơ đàn bà" - nghe như một lời trách rất nặng. Nhưng thầy Chân Quang giải thích, đây không phải là trọng nam khinh nữ, mà là sự nhìn thẳng vào thiên chức sâu xa của hai giống loài.

"Cái giá trị của một người phụ nữ nằm ở chỗ tiết hạnh. Còn giá trị của người đàn ông nằm ở chỗ tinh thần trách nhiệm, gánh vác."

Hãy nhìn cuộc sống xung quanh: khi một người phụ nữ có chồng rồi ngoại tình, ai cũng lắc đầu và nói bà ấy "hư". Còn khi một người đàn ông lãng tử, bay bướm, nhiều người lại thản nhiên chấp nhận, chỉ cần anh ta "vẫn lo cho gia đình". Nhưng đằng sau, sự thiếu tiết hạnh của người vợ khiến gia đình đổ vỡ ngay lập tức; còn thiếu trách nhiệm của người chồng cũng nghèo nàn, thiếu thốn tình cảm lâu dài. Mỗi người đều có một vai trò để giữ cho gia đình ấm êm. Khi một bên suy yếu, cả ngôi nhà chung rung chuyển.

Tham, ác, vô minh: những vết nhơ của đời này và đời sau

Bài kệ tiếp tục: "Sang tham nhơ bố thí, ác độc nhơ hạnh nghiệp, đời này và đời sau. trong những cấu uế ấy, vô minh nhơ tối thượng." Thầy Chân Quang mở rộng: tham lam khiến đức bố thí trở nên lu mờ, còn tâm ác độc thì phá hủy đạo đức và nghiệp báo. Với một người bình thường, tham lam thường dễ thấy: tiền vào túi thì nghĩ đến việc giữ lại, không muốn chia sẻ. Nhưng có bao giờ ta tự hỏi, vì sao đức Phật lại coi bố thí là căn cơ đầu tiên?

"Sống trên đời này mà không biết bố thí là ta cứ yên tâm rằng là ta đi xuống từ từ... Và nếu ta chưa biết cúng dường, chưa biết bố thí, chưa biết san sẻ, coi như cái nhà ta không có móng. Mọi cái công đức khác là rất dễ sụp đổ."

Bố thí là chiếc phanh để dừng lại cơn trượt dốc. Người không bao giờ cho đi - dù chỉ một bát cháo, một nụ cười - sẽ ngày càng trở nên ích kỷ, và cái "chất thánh" nơi họ không thể tồn tại. Thầy còn dạy rằng, nếu ta thấy người khác thi rớt, cháy nhà mà lòng mừng thầm, đó là tâm ác độc - dấu vết của địa ngục đang đợi chờ. Ta phải gạn lọc tâm hồn đến mức khi thấy một cảnh khổ mà lòng chạm vào nỗi buồn và mong họ được bình an.

Bản ngã - gã du côn trong tâm hồn

Trong câu chuyện về vị tỳ kheo mời cháo, có người khinh thường sự tử tế của người đó, thốt ra những lời thô lỗ. Phật liền dạy: "Dễ thay sống vô lễ, bướng bỉnh như con quạ. Miệng công kích hênh hoang, nhiễm ô và liều mạng. Khó thay sống lễ độ, thường cần cầu thanh tịnh, sống vô tư, khiêm tốn, trong sạch và sáng suốt." Thầy Chân Quang gọi sáu tính xấu kia là bộ mặt của du côn, và chúng khởi sinh từ một gốc rễ duy nhất: bản ngã.

"Cái bản ngã nó lớn lên không được kềm chế, không được diệt trừ thì những cái tánh xấu nó cứ hiện ra. Còn khó thay sống lễ độ, khiêm tốn... là khó trong cái việc diệt trừ bản ngã của ta."

Xã hội ngày nay có một nền văn hóa tôn vinh cá tính, tôn vinh bản ngã. Ta thấy không ít bạn trẻ cạo tóc nửa xanh nửa đỏ, thích "không giống ai" để tỏ ra đặc biệt. Nhưng càng muốn tỏ ra đặc biệt, càng làm xã hội hối hả và rối ren. Trong khi đó, người xưa tìm sự an yên trong cộng đồng, học cách tan vào màu xanh chung. Đó mới là con đường của bậc trí giả.

Kềm chế: cái phanh quan trọng nhất trong đời

Phật dạy trong một cuộc hội luận: giới nào cũng quan trọng, vì một tội dễ dàng dẫn đến vô số tội khác. Thầy Chân Quang kể câu chuyện về một kẻ phạm tội: đầu tiên cưỡng hiếp, rồi để che giấu đã giết người, rồi trộm đồng hồ, rồi nói dối, rồi uống rượu để quên sợ. Chỉ trong khoảnh khắc, bốn năm tội lỗi chồng chất. Tội lỗi có tính dây chuyền, chúng xâm chiếm tâm hồn như cỏ dại lan nhanh.

"Tội lỗi có tính lây lan dây chuyền nên tội này sinh ra tội kia. Nên do đó ta phải tập kiềm chế. Kiềm chế như là đè nén vậy đó, nhưng ban đầu ta rất cần cái tập kiềm chế."

Bậc thánh không cần kiềm chế vì tâm đã không còn tham, sân, si. Nhưng kẻ phàm phu chúng ta, nếu thấy ai đó mua xe mới khoe một chút mà bỗng dưng thấy ghét trong lòng, ta phải kềm miệng lại, thậm chí kềm tâm lại. Kềm chế không phải là chùn bước, mà là sự can đảm để giữ lấy nhân cách của mình. Kềm miệng để khỏi chửi bới, kềm tay để khỏi trộm lấy, kềm tâm để khỏi nghĩ về người khác một cách thiện lành hơn. Chỉ khi tập kềm chế như thế, tâm hồn ta mới trở nên thanh tịnh và đủ tự tại.

Thanh tịnh giới hạnh bắt đầu từ một hơi thở

Vậy đâu là điểm khởi đầu của một đời sống thanh tịnh? Câu trả lời nằm ngay trong sự thực hành của một vị tỳ kheo: bố thí để phá vỡ cái bản ngã ích kỷ, kiềm chế để chặn dòng chảy nghiệp xấu, và quán chiếu để nuôi dưỡng từ bi. Khi ta bắt đầu bằng một lòng từ bi thật lòng với người xung quanh, mỗi suy nghĩ, lời nói, hành động của ta sẽ không còn là những cơn sóng bấp bênh nữa. Chúng sẽ trở thành dòng nước mát, chảy qua đời sống và nuôi dưỡng hạt giống Bồ đề.

Như thầy Chân Quang đã nhiều lần nhắc nhở: mỗi chúng sinh đều có thể có được chất thánh của Tu-đà-hoàn nếu tâm không còn bám víu tham lam, và quan trọng nhất, chạm được vào nguồn sáng chánh pháp. Vậy, xin hãy dừng lại một chút, đặt mọi bộn bề sang một bên, và cùng nhau bắt đầu công việc làm sạch tâm hồn. Đó chính là hạnh phúc đích thực và là hạnh phúc duy nhất không bao giờ bị lấy đi.