Bản ngã vô hình: Thứ gần bạn nhất lại là thứ khó thấy nhất

Có một câu chuyện xưa: Một cậu bé hỏi Khổng Tử, trên trời có bao nhiêu vì sao? Khổng Tử bó tay. Cậu hỏi tiếp, vậy trước mặt ngài có bao nhiêu sợi lông mi? Khổng Tử cũng đành chịu. Cái gì càng gần, càng khó thấy. Và có một thứ còn gần hơn cả lông mi, luôn hiện diện trong mỗi chúng ta, nhưng ít ai nhận ra: Đó là bản ngã.

Giáo lý Phật gói gọn trong bốn chữ: Khổ - Tập - Diệt - Đạo

Thầy Thích Chân Quang từng nhắc rằng, khi Đức Phật thành đạo, ngài đến Lộc Uyển thuyết giảng cho năm anh em Kiều Trần Như. Trước đó, năm ông từng bỏ Phật vì cho rằng ngài rời bỏ khổ hạnh. Đức Phật phải gỡ bỏ tâm lý phản kháng của họ bằng bài giảng về Trung đạo, rồi mới nói đến chân lý quan trọng nhất: Tứ Diệu Đế.

Khổ là bản chất của đời. Tập là nguyên nhân của khổ. Diệt là trạng thái hoàn toàn hết khổ - Niết bàn. Đạo là con đường đưa đến hết khổ. Thầy nhấn mạnh: Toàn bộ giáo lý đạo Phật gói gọn trong Tứ Diệu Đế. Ai hiểu được Tứ Diệu Đế là người đó hiểu hết toàn bộ về đạo Phật.

Cuối cùng mọi vấn đề của con người chỉ nằm trong cái cặp phạm trù khổ vui.

Ngài khẳng định, dù là chính trị, kinh tế, xã hội hay khoa học, mọi lý thuyết đều chỉ xoay quanh việc đưa con người từ khổ đến vui. Ví như nhà nhân chủng phân tích gen để chữa bệnh, nhà kinh tế điều chỉnh thị trường để nâng cao đời sống, nhà chính trị giải phóng áp bức để xã hội công bằng hơn. Tất cả đều là giảm khổ, tăng vui. Đức Phật không đi vòng vèo, ngài nói thẳng hai chữ khổ và vui.

Càng cho, tâm càng mạnh

Trong kinh Tăng Chi Bộ, Đức Phật hỏi: Bố thí để làm gì? Ngài trả lời: Bố thí để trang nghiêm tự tâm. Câu này khiến Thầy Chân Quang suy nghĩ nhiều năm. Trước đó, thầy vẫn nghĩ bố thí là vì thương người. Thương người, giúp người là đúng. Nhưng có sâu hơn: Khi ta cho đi, chính tâm ta được trang nghiêm - nghĩa là thêm sức mạnh nội tâm.

Thầy kể ví dụ về buổi ăn cơm chùa. Khi khóa thiền kết thúc, nhà bếp hết cơm, còn một người chưa có phần. Nếu bạn đang cầm phần cơm của mình, bạn có nhường không? Nếu nhường, bạn chấp nhận nhịn đói đến chiều. Nhưng cái tâm của bạn khác hẳn với lúc bạn lơ đi và ăn luôn.

Tâm ta vừa thêm một chút sức mạnh mới.

Không cần nói quả báo. Ngay lúc nhường, lúc hy sinh, lúc tử tế, ta đã có một thứ vàng ngọc nội tâm. Còn giàu sang, phước báo sau này chỉ là vô thường hư ảo. Nên thầy dạy: Bố thí để trang nghiêm tự tâm, để tâm ta có sức mạnh, để ta an vui hạnh phúc ngay bây giờ.

Bản ngã vô hình - Kẻ chi phối khổ vui

Thầy chỉ ra một sự khác biệt tinh tế: Người giàu tự tin vì tài sản, nhưng kéo theo bản ngã của sự giàu sang. Người tài giỏi tự tin vì năng lực, nhưng kéo theo bản ngã của kẻ tài giỏi. Người quyền lực tự tin vì uy quyền, nhưng kéo theo bản ngã của quyền lực. Còn người đệ tử Phật có bề dày tu tập, có công đức thì tự tin nơi sự tu hành, nhưng bản ngã lại giảm đi.

Đây là cái chỗ khác nhau của người đệ tử Phật và người không phải đệ tử Phật.

Điều này đi ngược với thế gian. Kẻ có ưu thế thường càng tự cao. Nhưng người tu sâu lại càng biết mình nhỏ bé. Bản ngã là cái tôi ngạo mạn, nằm ngay trong tâm. Nó vô hình như lông mi trước mắt: gần đến cỡ nào mà không thấy. Muốn thấy nó, phải có tâm thanh tịnh. Thiền định giúp ta nhận ra những lớp bản ngã rất tế nhị. Nếu không thấy, ta sẽ bị nó thao túng, xô đẩy vào tham, sân, si, sinh ra nóng giận, ích kỷ, đố kỵ, mưu hại.

Biết lỗi mình là bước vào dòng thánh

Thầy đưa ra một định nghĩa thật giản dị: Người có trí là người biết được lỗi mình. Khi ta quỳ xuống lễ Phật, chắp tay cúi chào huynh đệ, ta đã bắt đầu xô ngã bản ngã. Chỉ mới lung lay thôi, nhưng đó là đặt một chân vào vùng đất tự biết lỗi. Còn ai bước được hai chân vào, luôn luôn nhận ra lỗi của mình, không để lỗi nào thoát khỏi tầm kiểm soát, người đó đã nhập lưu vào dòng thánh - Tu Đà Hoàn.

Người có trí là người biết được lỗi mình.

Thầy gọi đó là vùng đất tự biết lỗi mình. Khi ta không thấy lỗi, ngoan cố bướng bỉnh, biện minh cho sai lầm, ta sẽ chỉ đi đến địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh. Nhưng khi ta chịu nhìn thẳng vào mình, khiêm tốn cúi đầu, ta bước vào con đường thánh. Tu tập không phải để thông minh hơn, để giàu có hơn, mà để tâm ta an vui, bản ngã nhỏ lại, và biết được lỗi của mình. Đó là ánh sáng của Phật pháp.

Vậy, hãy bắt đầu từ điều nhỏ nhất: Nhường nhịn một phần ăn, chắp tay cúi chào, lắng nghe một lời góp ý, và can đảm đối diện với chính mình. Từng bước, từng bước, tâm sẽ thanh tịnh, bản ngã tan dần, ta sẽ đến gần hơn với hạnh phúc bình yên. Đức Phật đã nắm cả vũ trụ trong bàn tay, còn chúng ta hãy bắt đầu nắm lấy tâm mình.