Bạn Là Thánh Hay Phàm? Bao Nhiêu Cái 'Tôi' Còn Trong Người Bạn?

Bạn có bao giờ gọi ai đó là “thánh” chỉ vì họ quá tốt bụng, quá hiền lành, hoặc sở hữu một năng lực phi thường? Nhưng nếu được hỏi “thế nào là thánh, thế nào là phàm?”, có mấy ai thực sự hiểu được bản chất bên trong? Hôm nay, chúng ta hãy cùng lắng nghe lời Thầy Thích Chân Quang giảng về đề tài này – một đề tài tưởng chừng quen thuộc nhưng lại ẩn chứa chiều sâu khiến nhiều người phải giật mình.

Thánh và phàm theo cách hiểu đời thường

Khi người ta hỏi “thế nào là thánh?”, thường chúng ta nghĩ ngay đến những người tốt bụng, sống đạo đức, hoặc có năng lực hơn người. Thầy Chân Quang chỉ ra ba tiêu chuẩn phổ biến: một là lòng tốt kéo dài, hai là đức hạnh nhẫn nhục bao dung, ba là năng lực đặc biệt. Nhưng thử tự hỏi: lòng tốt của chúng ta có thể kéo dài bao lâu? Thầy nói:

Cái lòng tốt của ta đến mức độ vậy. Mặc dù tiền ta vẫn còn dư, ta vẫn còn nhiều tiền nhưng mà ta không thích sinh hoài, ta khó chịu thì ta chỉ là phàm.

Như vậy, dù ta có giúp ai đó nhiều tháng, nhiều năm, nhưng đến lúc lòng tốt cạn dần và cảm thấy khó chịu, ta vẫn chỉ là người phàm. Thánh là sự vượt lên giới hạn của lòng tốt thông thường. Tương tự, người có đạo đức cao vẫn chưa hẳn là thánh nếu vẫn bị phiền não, giận hờn khi bị đối xử tệ. Và người có năng lực thần kỳ cũng chưa chắc là thánh, vì năng lực ấy có thể chỉ là sự biểu hiện ngoài mặt. Vậy tiêu chuẩn cuối cùng nằm ở đâu?

Cái lõi của đạo Phật: vô ngã và chấp ngã

Theo ý Phật, mọi định nghĩa thánh phàm đều quy về một điểm cốt yếu: cái ngã. Thầy giảng dạy:

Thánh trong đạo Phật là cái người đi về vô ngã. Còn phàm phu là gì? Là cái người nặng nề, chấp ngã.

Vậy nên, mười lần suy nghĩ về bản thân, mười lần giữ khư khư cái tôi của mình, thì mười lần đó ta vẫn là phàm. Ngược lại, người nào nhẹ cái bản ngã, không còn lo lắng quá nhiều về “tôi” và “cái của tôi”, thì từng giây từng phút họ đang bước trên con đường thánh. Đức Phật dạy rằng một người có tâm vô ngã sẽ không còn bị cai quản bởi tham sân si, và đó chính là thánh.

Vì sao phải làm thánh? Trí tuệ và khát vọng vượt khỏi bình thường

Một câu hỏi được đặt ra: tại sao phải cố gắng làm thánh cho cực khổ? Thầy Chân Quang kể về nhà hiền triết Vương Dương Minh, khi được hỏi học để làm gì, ông trả lời: “Học để làm thánh”. Điều này khác lạ với nhiều người. Nhưng nếu chúng ta có một chút trí tuệ, ta sẽ nhận ra rằng cuộc đời này không chỉ là sinh, già, bệnh, chết. Người không có trí tuệ bị dòng đời cuốn đi, sống như mọi người, và đến khi chết sẽ không biết đi về đâu. Người có trí tuệ sẽ luôn ưu tư về cõi chết:

Còn cái người có trí tuệ khi còn sống đã bắt đầu nghĩ về cõi chết.

Giống như ta biết sắp chuyển công tác vào Sài Gòn, ta sẽ tìm hiểu trước khí hậu, nhà cửa, công việc. Cõi chết là nơi ta chắc chắn phải đến, vậy mà có bao nhiêu người chịu tìm hiểu? Người có trí tuệ biết lo lắng cho vô minh của mình, biết vượt lên thân phận con người để hướng tới làm thánh.

Những bậc thánh không chấp ngã: Trần Hưng Đạo, Thánh Gióng, Bác Hồ

Thầy Chân Quang nêu lên những tấm gương lịch sử đã phi thường trong việc buông bỏ cái ngã. Trần Hưng Đạo, sau khi đánh đuổi quân Nguyên, nắm toàn bộ quyền hành, có thể dễ dàng chiếm ngôi vua. Nhưng ngài từ chối. Vì sao? Vì ngài không hề ham muốn ngai vàng, không nghĩ đến lợi ích riêng tư:

Dứt khoát không chịu làm vua. Mặc dù cơ hội quyền lực nắm đầy trong tay rồi, vẫn đặt lợi ích của đất nước lên trên hết.

Cũng vậy, Thánh Gióng sau khi đánh giặc xong không nhận công lao, không đòi hỏi gì, bay thẳng về trời. Đó là sự vô ngã tuyệt đối. Bác Hồ cũng là một bậc thánh trong lòng người Việt, vì cả đời chỉ dâng hiến, không màng danh lợi. Chính cái “không chấp công”, “không nghĩ về cái tôi” đã đưa các vị ấy vào hàng thánh.

Bốn thánh quả: từ gần nhất đến xa nhất

Trong đạo Phật, có bốn thánh quả: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán. Thầy Chân Quang nhấn mạnh rằng người chứng được quả đầu tiên – Tu-đà-hoàn – đã bước vào dòng thánh, và họ rất gần với chúng ta:

Người tu đà hoàng ăn một bát cơm như ta nhưng mà lúc nào cũng đầy minh triết, luôn luôn cẩn thận mà luôn luôn ung dung tự tại. Đứng với ta mà luôn luôn là thầy ta.

Họ vẫn còn yêu thương, vẫn còn sợ hãi, nhưng họ luôn đấu tranh với chúng, không bị chúng cuốn đi. Họ là những người bạn, người thầy gần gũi, mà mỗi hành động, mỗi lời nói đều thấm đẫm minh triết. Tu-đà-hoàn là bậc thánh gần nhất, nhưng càng tiến lên Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán thì càng siêu việt.

Kết luận: Hãy bắt đầu tu tập từ hôm nay

Phàm phu hay thánh không nằm ở chỗ ta làm được việc lớn hay nhỏ, có sức mạnh hay không, mà nằm ở chỗ ta còn bao nhiêu cái “tôi” trong người. Thầy Chân Quang khích lệ: nếu ai có trí tuệ, hãy bắt đầu nhìn lại chính mình, buông bớt bản ngã, sống vị tha hơn. Đừng để dòng đời cuốn đi trong vô minh. Hãy học cách chiến đấu với sợ hãi, với tham muốn, và luôn nhìn về cõi chết như một hành trình tất yếu. Khi bạn làm được điều đó, bạn đã bắt đầu trở thành thánh. Hãy nhẹ nhàng mỗi ngày, từng bước một, để cái ngã của bạn mỏng đi và tâm hồn bạn rộng mở.