Bạn giúp người vì điều gì? Bốn động cơ của việc bố thí

Có bao giờ bạn tự hỏi: Khi mình giúp ai đó, mình đang nghĩ gì trong lòng? Có người giúp vì muốn được phước, có người giúp vì muốn kết duyên, có người giúp vì muốn hoàn thiện bản thân… Nhưng có một động cơ sâu xa hơn tất cả những điều đó.

TT. Thích Chân Quang trong một bài giảng đã mở ra cho chúng ta bốn động cơ của việc bố thí, giúp người. Nghe qua tưởng chừng đơn giản, nhưng nó lại là thước đo vô cùng chính xác cho trình độ tu tập của mỗi người.

1. Giúp người để cầu phước báo cho mình

Đây là động cơ phổ biến nhất. Khi ta giúp người, ta nghĩ rằng làm phước thì sẽ được quả lành, như bắt mạch cho tương lai. Dù thoáng nghe có chút vị kỷ, nhưng điều này hoàn toàn có lợi cho xã hội. Nhờ đó, con người biết hướng thiện, biết sống vì người khác thay vì chỉ chực chờ cướp đoạt.

Muốn mình hạnh phúc thì lo cho người khác hạnh phúc trước. Muốn mình có tiền thì bố thí trước cho người khác trước.

Giống như câu chuyện một người nông dân gieo hạt: muốn có mùa bội thu, anh ta phải gieo những hạt giống tốt vào đất. Gieo phước cũng vậy. Ai ai cũng làm giàu bằng cách bố thí thì xã hội này sẽ tốt đẹp biết mấy!

2. Giúp người để kết duyên lành

Đây là hạnh Bồ Tát. Khi ta giúp người, ta kết được duyên lành với họ. Vì sao? Vì sau này muốn giáo hóa, muốn độ chúng sinh, ta cần có duyên. Không có duyên thì nói không ai nghe. Có những người hiểu đạo rất hay, nhưng kêu ai cũng không chịu nghe, bởi vì ít duyên lành.

Sở dĩ sư phụ ngồi đây nói mọi người nghe, chỉ bởi vì sư phụ kết được duyên lành với mọi người, với đại chúng.

Thầy Chân Quang còn kể: hồi kiếp xưa, thầy làm ông bố thí, hầu hạ cơm nước cho mọi người rất nhiều, nên bây giờ gặp mặt người thấy thương. Đó là duyên lành. Nhưng đó là động cơ thứ hai, vẫn còn có sự mong cầu: mong cầu sau này giúp đời.

3. Giúp người để củng cố đạo đức cho mình

Đây là động cơ mà Phật dạy: “Bố thí để trang nghiêm tâm”. Nhiều người nghe thấy lạ lùng, giúp người mà lại để củng cố đạo đức cho mình? Nghe có vẻ nhỏ nhặt, nhưng đây chính là cõi lõi của sự tu tập.

Giúp người để củng cố đạo đức cho mình. Cái này Phật gọi là trang nghiêm tự tâm.

Thầy Chân Quang kể rằng chính thầy đã không hiểu câu này suốt mấy mươi năm. Mãi sau mới thấy được sự vĩ đại của nó. Đạo đức là nguồn sống vô hình nuôi dưỡng thế giới. Giống như máu nuôi cơ thể, nếu thiếu đạo đức, thế giới sẽ sụp đổ. Vậy ta phải làm sao để đạo đức mình được củng cố? Bằng cách bố thí, giúp người. Mỗi lần giúp người, ta đang rèn giũa tâm mình, làm cho tâm mình thanh tịnh hơn, đạo đức hơn.

Có một ví dụ rất sinh động: Một người dân bình thường leo qua nhà hàng xóm ăn cắp cái nồi, người ta nghe xong chỉ cười rồi bỏ qua. Nhưng nếu ông chủ tịch xã leo qua ăn cắp cái nồi, thì chuyện động trời! Vì ai cũng hiểu: ở vị trí càng cao, đạo đức càng phải lớn. Và đạo đức phải được vun trồng từ những việc nhỏ nhặt như bố thí.

4. Giúp người vì nếu không giúp là sai

Đây là động cơ cao nhất, chỉ có ở những bậc thánh chứng đạo. Không còn mong cầu gì nữa, không còn muốn được phước, không cần kết duyên, không cần rèn đạo đức… Chỉ đơn giản là thấy đúng thì làm, thấy cần thì giúp, vì nếu không giúp là sai.

Ta giúp người bởi vì nếu không giúp là sai. Vậy thôi.

Nghe thì có vẻ vô lý, nhưng đó chính là cái thấy của bậc giác ngộ. Chúng ta – phàm phu – luôn làm mọi việc vì một động cơ nào đó. Có cái muốn, có cái mong cầu. Nhưng bậc thánh không còn cái muốn nữa, chỉ làm vì sự thật, vì lẽ phải.

Thầy Chân Quang ví dụ: Nếu bảo ai đó cho bà cụ nghèo 3 triệu, người ta sẽ hỏi “vì sao?” Nếu trả lời “vì nếu không cho là sai”, người ta sẽ nghĩ mình bị bệnh tâm thần. Nhưng nếu nói “cho thì được phước”, người ta sẽ móc tiền. Vậy nên chúng ta chưa thể thực hành được động cơ thứ tư. Nhưng chúng ta hãy ghi nhớ nó, để suy ngẫm trong suốt cuộc đời.

Suy ngẫm và thực hành

Bốn động cơ ấy là bốn cấp độ tu tập. Chúng ta đang ở đâu? Đầu tiên, có thể chúng ta giúp người vì muốn được phước. Rồi dần dần, ta nâng lên mức kết duyên lành. Rồi ta hiểu ra rằng giúp người chính là cách rèn luyện đạo đức của mình. Và một ngày nào đó, ta có thể giúp người hoàn toàn tự nhiên, không còn vì bất cứ điều gì, chỉ vì đó là điều đúng.

Thầy Chân Quang khuyên chúng ta hãy từ từ nuôi dưỡng trong tâm những động cơ cao quý này. Giống như ngài Trần Nhân Tông – một vị thiền sư đắc đạo – vẫn phải cầm quân đánh giặc, vẫn đi phá bỏ những hủ tục để giáo hóa dân chúng tu thập thiện. Tất cả đều là để vun đắp cho đạo đức của bản thân và của dân tộc.

Hôm nay, khi bạn làm bất cứ việc thiện nào, hãy dừng lại một chút và hỏi lòng mình: “Mình giúp người vì điều gì?” Câu trả lời sẽ cho bạn biết chính xác đường tu của bạn đang ở đâu. Và hãy nhớ rằng: mỗi lần bố thí, mỗi lần giúp người, là mỗi lần tâm ta được trang nghiêm, đạo đức ta được củng cố. Đó chính là con đường đưa ta đến sự giác ngộ.