Bạn đang bố thí vì điều gì? Bốn động cơ làm thay đổi cả cuộc đời

Ngày xưa, khi chưa biết tu, chúng ta chỉ sống cho mình. Có gì ngon thì ăn trước, có gì lợi thì dành về gia đình mình trước. Nhưng khi bắt đầu tu tập, có một cuộc cách mạng lớn diễn ra trong nội tâm: từ chỗ chỉ nghĩ đến mình, chuyển dần sang nghĩ đến người khác. Thầy Thích Chân Quang mở đầu bài giảng về bốn động cơ bố thí bằng chính hình ảnh quen thuộc ấy, để mỗi chúng ta tự nhìn lại mình đang đứng ở đâu trên con đường chuyển hóa.

Vì sao việc giúp người lại khó đến vậy?

Thầy kể: “Hồi chúng ta chưa biết tu thì chúng ta chỉ sống cho mình rất là ích kỷ. Có gì ăn ngon thì mình ăn trước, gia đình mình ăn trước. Có cái món lợi thì mình dành lý trước, dành về gia đình mình trước.” Đó là bản năng tự nhiên của phàm phu. Nhưng khi biết tu, ta quay sang giúp đỡ người khác – một sự thay đổi hết sức lớn lao và khó khăn. Nếu không vượt qua, ta rất dễ rơi vào ba ác đạo: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh. Còn khi biết nghĩ đến tha nhân, ta chận đứng con đường ấy và mở ra lối về cõi thánh, hoặc trở lại làm người sang quý, hoặc lên cõi trời.

Với những người gặp đạo mà dễ dàng sống vị tha, thương người giúp người, thầy hiểu rằng họ đã tu nhiều kiếp trước. Còn những ai gặp đạo mà vẫn khó thực hành, “đụng chuyện là cứ nghĩ tới mình trước, gặp việc là cứ lo cho mình trước”, thầy an ủi: đó là chuyện rất tự nhiên. Con đường từ vị kỷ sang vị tha còn xa lắm, và từ vị tha đến chứng thánh lại càng xa hơn. Nếu không đổi tâm, ta mãi mãi là phàm phu tầm thường với kết thúc rất nguy hiểm, không biết bỏ thân này rồi đi về đâu.

Động cơ thứ nhất: Cầu phước báo cho mình

Động cơ này nghe có vẻ ích kỷ, nhưng thầy khẳng định: “Cái chọn lựa này có hay không? Hay lắm chứ không phải không đâu. Muốn mình hạnh phúc thì lo cho người khác hạnh phúc trước.” Ai cũng muốn giàu sang, hạnh phúc. Thay vì đi cướp tiền người khác làm xã hội rối loạn, ta bố thí trước để nhận lại quả báo lành. Đây là động cơ có lợi cho toàn xã hội, vì “nếu ai cũng làm giàu bằng cái cách là bố thí trước thì xã hội này rất là tốt đẹp.” Dù vẫn còn dấu vết ích kỷ, nhưng nó đáng được trân quý và khích lệ.

Động cơ thứ hai: Kết duyên lành để giáo hóa

Đây là hạnh của Bồ Tát. Thầy giải thích: “Mình giúp người là để mình kết duyên lành với người đó ở những kiếp về sau.” Có những người hiểu đạo, nói pháp rất hay nhưng khi kêu ai lại ngoắc ngoắc, người ta lơ đi, bỏ đi. Vì sao? Vì ít duyên lành. Thầy lấy chính ví dụ của mình: “Sở dĩ sư phụ ngồi trên pháp tòa giảng, mọi người có thích nghe? Có thích. Nhưng bây giờ bốc đại một người lên đây ngồi giảng, mình có chịu nghe không? Không. Lạ lùng như vậy.”

Kết duyên lành bằng cách bưng cơm, dâng nước, hầu hạ mọi người. Thầy kể: “Hồi kiếp xưa sư phụ làm ông nô bộc, đi hầu hạ cơm nước cho người ta rất nhiều. Ai ăn cơm thì mình quỳ mình dâng, mình bưng cơm bưng nước cho người ta, nên bây giờ người ta gặp mặt mình thì thấy thương.” Nhờ vậy, hôm nay thầy mới có thể ngồi đây và mọi người lắng nghe. Động cơ này cao thượng hơn, vì nó hướng đến việc đem đạo lý giúp chúng sinh trong tương lai.

Động cơ thứ ba: Củng cố đạo đức cho chính mình

Na ná giống như động cơ ích kỷ, nhưng thầy nhấn mạnh: “Phật gọi là trang nghiêm tự tâm. Đừng coi thường.” Thầy từng vướng mắc chỗ này mấy chục năm. Giúp người để củng cố đạo đức cho mình – nghe nhỏ nhỏ, thấp thấp, nhưng “không ngờ nó chính là cái lõi của vấn đề.”

Thầy dùng hình ảnh đạo đức như dòng máu vô hình nuôi thế giới: “Ta cứ tưởng tiền nuôi thế giới này, chứ không phải. Ta cứ tưởng cơm gạo nuôi thế giới này, chứ không phải. Đạo đức mới là cái máu vô hình nuôi cái thế giới này.” Ai ở địa vị nào cũng cần đạo đức: người nhặt rác cũng cần, ông vua lại càng cần. Nếu người dân ăn cắp vặt thì ta cười cho qua, nhưng nếu chủ tịch xã ăn cắp thì “động trời”. Càng lên cao, đạo đức càng phải lớn. Mà muốn củng cố đạo đức, không gì tốt hơn là thực hành bố thí, giúp người. Vì vậy, đừng xem thường điều nhỏ nhặt này – nó mới là chánh đạo, là cao siêu.

Nhiều khi mình nghĩ những điều to tác mới là cao siêu. Ngờ cái điều nhỏ nhỏ mà Phật dạy đó mới là những điều sâu sắc cao siêu.

Động cơ thứ tư: Làm vì nếu không làm là sai

Đây là động cơ nghe “lạ hoắc”: ta giúp người chỉ vì nếu không giúp là sai. Thầy nói: “Chỉ có những bậc thánh chứng đạo mới làm điều này. Còn ta cần những cái gì nghe nó ghê gớm, lớn lao.”

Con người làm mọi việc đều có cái “muốn” trong đó. Muốn phước báo, muốn kết duyên, muốn củng cố đạo đức – tất cả đều có mục đích. Nhưng cái thứ tư không có muốn gì hết. Thầy ví dụ: nếu bảo ai đó cho bà cụ 3 triệu vì “nếu không cho là sai”, người ta nghĩ mình “trong bệnh viện tâm thần mới ra”. Nhưng nếu nói “cho để được phước lành”, người ta sẽ móc tiền. Sự khác biệt ấy cho thấy độ cao của từng động cơ.

Ta giúp người chỉ bởi vì nếu không giúp là sai. Vậy thôi.

Thầy kể thêm về Trần Nhân Tông – một vị thiền sư đắc đạo nhưng khi giặc Ai Lao sang, ngài đích thân cầm quân đi đánh, dù trong triều còn nhiều tướng giỏi. Ngài làm vậy vì biết các tướng kia đánh sẽ giết sạch quân giặc, còn ngài biết dừng lại vừa đủ đuổi giặc, không hiếu sát. “Đây là cái đạo đức bí mật mà ngàn năm qua không ai hiểu. Mãi hôm nay mới có cái ông ròm ròm xấu xấu này ổng hiểu, ổng nói ra.” Đó chính là động cơ thứ tư: làm vì đúng – không vì lợi, không vì danh, không vì cái gì khác.

Kết nối với thực hành

Bốn động cơ ấy không ai hơn ai, chỉ là bậc thang tiến hóa của tâm hồn. Nếu hôm nay bạn mới bắt đầu quay về đạo, hãy vui với động cơ cầu phước lành. Nếu đã tu lâu hơn, hãy hướng đến kết duyên và củng cố đạo đức. Còn nếu có ai thấm được động cơ thứ tư – xin chúc mừng, bạn đã chạm tới chánh đạo rồi.

Hãy ghi nhớ lời thầy: “Từ hôm nay cho tới ngày đó cứ suy ngẫm từ từ. Ta phải làm điều tốt vì nếu không làm là sai.” Mỗi lần chúng ta giúp ai một việc nhỏ, hãy tự hỏi: mình đang đứng ở nấc thang nào? Đừng chán nản nếu chưa làm được nhiều, vì chính con đường chuyển hóa từ vị kỷ sang vị tha là một cuộc cách mạng lớn. Hãy kiên trì từng bước một, bởi vì “điều đó không có dễ” – nhưng người nào đi, người đó sẽ đổi đời.