Bài học từ Tích Sa: Làm sao để không ôm hiềm hận?

Có bao giờ bạn nghe ai đó nói: "Tại nó mắng tôi nên tôi mới giận"? Tôi đã từng nghe rất nhiều lần. Chúng ta biện minh cho cơn giận của mình bằng chính lỗi của người khác. Nhưng Đức Phật lại dạy một điều hoàn toàn ngược lại: người trí không để sự xúc phạm của người khác trở thành lý do cho hiềm hận của mình. Bài pháp thoại của TT. Thích Chân Quang về Kinh Pháp Cú kỳ này mở ra một chân trời mới về cách ta đối diện với những tổn thương trong đời.

Một câu chuyện từ quá khứ: Ông em "anh em họ với Phật"

Trong Kinh Pháp Cú, có một bài kệ vô cùng ngắn nhưng chạm đúng vào tâm bệnh của chúng ta. Câu chuyện bắt đầu từ một vị Tỳ kheo tên Tích Sa (Tissa), anh em bà con với Đức Phật. Tích Sa xuất gia khi đã ngoài 50 tuổi, mang theo tính kiêu ngạo vì nghĩ mình là người thân của Đức Phật. Ông hay lấn át các Tỳ kheo khác, ngồi chỗ trang trọng, không chịu kính nhường người tu trước.

Một lần, các Tỳ kheo ở xa trở về thấy Tích Sa ngồi bệ vệ giữa chúng tưởng là một trưởng lão. Khi biết ông mới xuất gia vài tháng, họ nhắc nhở ông phải khiêm nhường. Tích Sa nổi giận, chạy đến Đức Phật và mách: "Nó mắng em, nó chửi em làm khổ em!" Đức Phật nói: "Đúng rồi em có lỗi, em phải xin lỗi." Nhưng Tích Sa không chịu, cứ bỏ đi lẩm bẩm: "Tại họ mắng em nên em không được phép không giận!"

"Nó mắng tôi, đánh tôi, nó hại tôi, cướp tôi. Ai ôm ấp niệm ấy thì hận thù không thể nguôi."

Đức Phật kể lại rằng, kiếp trước Tích Sa cũng từng như vậy. Ông cố tình nằm ngay ngạch cửa để người khác dẫm lên rồi trách móc, tạo cớ để hơn thua. Cái "tật" ấy đã đổi tên nhưng chưa bỏ. Và đây chính là bài học: nếu ta để người khác làm mình bận lòng, ta sẽ mãi mãi là nô lệ của sự xúc phạm.

Ba mức độ khi bị xúc phạm

TT. Thích Chân Quang phân tích ba mức độ tâm lý của người gặp chuyện xúc phạm:

• Mức độ thấp: Khi người khác hại mình, mình nhớ mãi, kết tội, ôm hận. Ví như có người nhớ lại một lần bị mất mặt ngoài đám giỗ từ lúc còn nghèo cho đến khi già vẫn muốn trả thù. Đó là người đạo đức rất kém.
• Mức độ thứ hai: Quên đi, không nhớ tới nữa. Đây là trình độ người tu đạo Phật. Nhưng quên không dễ. Có người quên sau một tháng, có người sau một tuần, có người sau ba ngày. Nhưng cái thật cao là quên tức khắc.
• Mức độ thứ ba: Nhớ lại chuyện cũ nhưng không giận, mà dùng trí tuệ để phân tích, tìm ra gốc rễ và hóa giải hết. Đây là hàng thượng thừa, chỉ có bậc làm thầy người khác mới có.

Đức Phật dạy ta quên đi, nhưng nếu còn nhớ mà không giận thì đã là bậc trí. Vấn đề là chúng ta còn xa mới đạt được.

Vì sao ta khó quên? Vòng xoáy ác tính

TT. Thích Chân Quang chỉ ra một quy luật tâm lý: khi bị xúc phạm, tâm ta bị chấn động. Chấn động khiến ta ghi nhớ sâu. Nhờ vào sự nhớ đó, ta lại bị chấn động thêm. Cứ thế, ta bị cuốn vào một vòng xoáy ác tính: chấn động - nhớ - chấn động - nhớ. Chính vì thế mà "muốn quên" lại càng "nhớ". Có chuyện ta muốn quên mà không tài nào quên được.

"Khi tâm bị chấn động có nghĩa là tâm bị ấn tượng. Nó lại nhớ lâu. Mà khi nhớ đến sự xúc phạm thì tâm ta bị chấn động. Mà hễ chấn động thì nó lại nhớ sự xúc phạm. Nó cứ vậy, làm tăng lên cái điều phiền muộn."

Để dứt vòng xoáy này, ta phải làm sao? Đó là không để tâm bị chấn động. Vậy làm sao để không bị chấn động?

Bí quyết để không bị chấn động: Hãy làm tâm hồn mình lớn lên

Thầy Chân Quang dùng một ví dụ rất sống động: "Nếu ta là một tảng đá lớn, một lâu đài, thì một cơn gió, một cú chạm nhỏ không làm ta lay chuyển. Còn nếu ta chỉ là một trái trứng, một viên sỏi nhỏ, thì chỉ cần một cú thôi đã vỡ tan." Vậy thì ta có là tảng đá hay không? Câu trả lời nằm ở tâm hồn ta.

"Nếu ta là một cái gì lớn, nặng to thì những cái việc mà người khác chạm vào mình không làm cho mình chấn động."

Làm sao để tâm hồn lớn lên? Hai điều quan trọng:

1. Khiêm hạ: Lúc nào cũng thấy mình nhỏ bé, như hạt bụi giữa cuộc đời. Càng thấy mình nhỏ, tâm hồn càng lớn. Người nào nói "tôi chỉ là một hạt bụi" mới là người vĩ đại.
2. Từ bi: Thương yêu mọi người, mọi loài. Khi thương yêu được tất cả, tâm ta tự nhiên rộng lớn dù ta không muốn. Như lúc đi đường, ta dặn lòng: thương đứa bé, thương cánh chim, thương gốc cây. Chính từ bi làm tâm lớn lên.

"Khiêm hạ làm tâm hồn ta lớn lên. Từ bi làm tâm hồn ta lớn lên."

Thực hành: Rút ngắn thời gian hiềm hận

Bây giờ, mỗi chúng ta hãy tự hỏi: trước đây khi bị xúc phạm, ta mất bao lâu để quên? Một ngày, một tháng, hay bao nhiêu năm? Thầy Chân Quang khuyên chúng ta hãy cố gắng rút ngắn thời gian ấy lại, cho đến khi trong tức khắc quên liền, không giữ trong lòng. Năm mới sắp đến, hãy không mang theo bất kỳ hiềm hận nào qua thềm năm mới.

"Chúng ta nhớ là đệ tử Phật phải đạt được trình độ đó: trong tức khắc quên liền, không còn giận."

Cuộc đời vốn như trận bão. Nếu ta là lâu đài, bão chỉ là gió thoảng. Nếu ta là hạt bụi, bão có thể thổi bay ta. Hãy dựa vào đạo lý để lớn lên: khiêm hạ, từ bi, trí tuệ. Đó là con đường không còn hiềm hận.

Xin mỗi chúng ta, trước thềm năm mới, thực tập buông bỏ. Buông bỏ những lời mắng chửi, những cú vô tình của cuộc đời. Buông bỏ để lòng nhẹ như mây, để bước vào năm mới với nụ cười. Và hãy nhớ lời Đức Phật dạy: Lửa không tắt được lửa, thù không diệt được thù, tình thương diệt thù hận là định luật ngàn thu.