Thương cho đúng, ghét cho đúng: Bài học từ cảm tính, lý trí và duy ý chí

Bạn có bao giờ tự hỏi: Vì sao mình lại yêu người này, ghét người kia? Vì sao có những quyết định trong đời mình lại đi theo một hướng mà không phải hướng khác? Câu trả lời nằm ở chính những dòng cảm xúc, những tình cảm thương ghét luôn âm thầm chi phối từng suy nghĩ, lời nói và hành động của chúng ta. Trong bài giảng đặc biệt nhân mùa Vu Lan, TT. Thích Chân Quang đã chỉ rõ: cả cuộc đời chúng ta bị dẫn dắt bởi tình cảm, nhưng không phải tình cảm nào cũng giống nhau. Có thứ tình cảm mù quáng, có thứ tình cảm áp đặt, và chỉ có một loại tình cảm duy nhất đưa ta đến gần chân lý. Hãy cùng khám phá xem đó là gì nhé.

Cuộc đời ta bị chi phối bởi thương ghét

Ngay từ những việc nhỏ nhặt nhất, ta có bao giờ nhận ra rằng mọi quyết định của mình đều xuất phát từ cảm xúc? Hôm nay ta lên chùa dự lễ Vu Lan, vì ta mến đạo, ưa cảnh núi rừng, hay vì ta nhớ chùa, thương thầy. Còn khi ta không đến một ngôi chùa gần nhà, có thể vì ta không ưa vị thầy đó. Ngay cả việc nghe pháp, tưởng chừng như thuần lý trí, nhưng khi nghe một bài pháp hay, lòng ta vui mừng, xúc động; nghe một bài dở, ta chán nản. Tình cảm len lỏi vào mọi ngõ ngách của đời sống.

“Tất cả toàn bộ cuộc sống của chúng ta, từng ý nghĩ, lời nói, việc làm của chúng ta đều bị chi phối bởi thương ghét. Cái tình cảm thương ghét nó chi phối suốt cuộc sống của chúng ta. Không có lúc nào ngơi.”

Nếu không tỉnh giác, ta sẽ bị cuốn theo những cảm xúc đó mà không hề hay biết. Vậy làm sao để thoát ra? Thầy Chân Quang nhắc rằng, nếu ai thoát được ái luyến, thương ghét thì người đó giải thoát. Nhưng trước hết, ta cần phải tập “thương cho đúng, ghét cho đúng”.

Cảm tính: Thương yêu mù quáng

Cảm tính là loại tình cảm không cần suy xét, không cần biết hậu quả, không cần biết đúng sai. Nó là thứ tình thương “mù quáng” mà ai cũng dễ mắc phải, nhất là trong quan hệ cha mẹ và con cái. Câu nói “con hư tại mẹ, cháu hư tại bà” chính là minh chứng rõ ràng nhất. Người mẹ thương con vô bờ bến, nhưng vì thương mà chiều chuộng, bao bọc, thấy cha la mắng con liền xót xa rồi bênh vực, không cần biết đó là đúng hay sai. Chính sự bênh vực vô điều kiện đó đã nuôi dưỡng tính hư, khiến đứa con ngày càng hư hỏng.

“Cảm tính nghĩa là một loại tình thương mà không cần suy xét. Không cần tính tới hậu quả, không cần biết hợp lý hay không hợp lý, không cần biết đúng hay sai.”

Một ví dụ khác: có người cha, vì thương con, sẵn sàng hăm dọa cả cơ quan điều tra để bảo vệ đứa con phạm tội. Người cha đó không hề nghĩ rằng chính hành động của mình sẽ khiến đứa con ngày càng liều lĩnh, gây ra nhiều tội ác hơn. Đó là tình thương cảm tính, tình thương gây hại cho chính người mình thương.

Duy ý chí: Áp đặt ý muốn của mình lên người khác

Nếu cảm tính là thương yêu mù quáng, thì duy ý chí lại là áp đặt ý muốn của mình mà không quan tâm đến người khác. Nhiều bậc cha mẹ, vì tự hào cá nhân, ép con học thật giỏi, học thêm đủ thứ, không cần biết con có năng khiếu hay sở thích gì. Họ muốn con mình giỏi để bù đắp cho những thiếu sót của bản thân ngày xưa. Điều đó vô tình đánh mất tuổi thơ của con, tạo áp lực nặng nề.

“Duy ý chí là áp đặt cái ý muốn mình lên đứa con bắt nó phải vâng lời, không cần biết đứa con sẽ ra sao cũng chẳng cần biết cái tâm tình, cái năng khiếu, cái sự hợp lý hay không hợp lý.”

Trong lịch sử, Tần Thủy Hoàng xây Vạn Lý Trường Thành là một điển hình của duy ý chí: ông bắt hàng triệu dân phu lao động khổ sai, ai chết cũng kệ, chỉ để bảo vệ ngai vàng của mình. Kết quả là bao nhiêu người vùi xương dưới chân thành, tiếng khóc than oán vang trời. Đó là một sự áp đặt tàn nhẫn, không có trí tuệ.

Lý trí: Tình thương có suy xét, đặt mình vào hoàn cảnh người khác

Vậy thế nào là tình thương có lý trí? Đó là khi ta biết nhìn nhận vấn đề một cách khách quan, biết đặt mình vào hoàn cảnh của người khác, và cân nhắc hậu quả. Một người cha có lý trí sẽ nhìn thấy khả năng thực sự của con mình, không áp đặt mà hướng dẫn con chọn nghề phù hợp. Người cha đó không đòi hỏi con phải làm bác sĩ nếu con chỉ có năng lực học trung cấp, mà dạy con phải làm tốt công việc của mình, phải có bản lĩnh sống, phải không hổ thẹn lương tâm.

“Lý trí là người cha sẽ xét con mình mức độ thông minh nó tới mức độ nào, rồi cái năng khiếu của nó như thế nào, chọn nghề, chọn trường cho con.”

Tình thương có lý trí không chỉ đúng trong gia đình mà còn trong mọi mối quan hệ. Khi gặp một người tàn tật khốn khổ, ta xót xa là đúng, nhưng nếu ta khóc lóc thảm thiết rồi trao hết tài sản cho họ, bỏ mặc gia đình, trách nhiệm của mình, thì đó lại là cảm tính. Người đệ tử Phật cần thương xót, giúp đỡ trong chừng mực, đồng thời hiểu rằng người đó đang trả nghiệp, và điều quan trọng là họ cần được nghe pháp, biết sám hối, niệm Phật. Đó mới là giúp đỡ đúng cách.

Tình cảm của trí tuệ: Yêu thích chân lý, đạo lý

Trong tất cả các loại tình cảm, chỉ có một loại duy nhất đưa ta đến gần giác ngộ, đó là tình cảm trước chân lý, trước đạo lý. Khi ta nghe một bài pháp hay, lòng ta xúc động, ta yêu thích đạo lý đó, ta kính phục người giảng dạy đạo lý đó. Đó là tình cảm của trí tuệ, vì nó hướng ta đến điều thiện, điều chân thật.

“Chỉ khi nào ta có cảm xúc trước chân lý, trước đạo lý thì cái tình cảm đó là tình cảm của trí tuệ.”

Thi hào Goethe từng nói: “Trước một bộ óc vĩ đại, tôi cúi đầu; trước một trái tim vĩ đại, tôi quỳ xuống.” Tài năng đáng khâm phục, nhưng đạo đức mới đáng tôn kính. Chính vì vậy, chúng ta nên đến chùa không phải để thương mến cá nhân một vị thầy (đó là cảm tính), mà để tìm cầu đạo lý, để được nghe những lời dạy quý báu của Phật. Hãy xem thầy như củ khoai, nhưng hãy trân quý đạo lý thầy giảng như vàng ngọc.

Bài học cho chính mình

Nhìn lại cuộc đời mình, chúng ta sẽ thấy có biết bao lần chúng ta hành động theo cảm tính, theo duy ý chí, mà thiếu đi lý trí sáng suốt. Chúng ta thương con, thương người thân theo cách của riêng mình, đôi khi vô tình làm hại họ. Chúng ta áp đặt ý muốn lên người khác, gây ra đau khổ cho họ. Nhưng không sao, nhận biết được là đã bước đầu chuyển hóa. Hãy tập cho mình một thói quen: trước khi yêu, trước khi ghét, hãy dừng lại một chút, quan sát xem cảm xúc đó có hợp lý, có đem lại lợi ích cho mình và người không. Hãy nuôi dưỡng tình cảm với chân lý, với đạo lý, vì đó là con đường duy nhất đưa ta đến hạnh phúc thật sự.

Trong mùa Vu Lan này, hãy thực tập thương yêu bằng trí tuệ. Thương cha mẹ, thương con cái, thương tất cả mọi người bằng một tình thương tỉnh thức, không mù quáng, không áp đặt. Đó chính là cách ta trả hiếu cho cha mẹ, cho cuộc đời, và cho chính mình.