Tùy duyên mà bất biến – bản lĩnh lớn của người Phật tử

Có bao giờ bạn tự hỏi: cùng là đạo Phật, nhưng sao chùa này tụng kinh một điệu, chùa kia lại khác? Vì sao có nơi cúng lễ cầu kỳ, nơi khác lại đơn giản? Phải chăng Phật pháp đã thay đổi tùy tiện theo thời cuộc?

Thầy Thích Chân Quang trong một bài giảng đầu năm đã mở ra câu trả lời qua cặp phạm trù tưởng chừng đối lập: tùy duyên và bất biến. Trong tu tập và hành đạo, đây chính là bản lĩnh lớn của đạo Phật – bản lĩnh biết giữ cái gì không bao giờ đổi, và khéo đổi những gì để phù hợp với mọi hoàn cảnh.

Bất biến – những gốc rễ không thể lay chuyển

Có những nguyên tắc mà Phật dạy là nền tảng, dù phải bỏ thân mạng cũng không được đánh mất. Điều đầu tiên chính là niềm tin vào luật nhân quả và luân hồi. Thầy Chân Quang nhấn mạnh:

Niềm tin hiểu về luật nhân quả, về luân hồi thì điều này ai nói gì nói mình không bao giờ đánh mất. Vũ trụ này, thế gian này, cuộc sống này được chi phối bởi một luật nhân quả nhẹ nhàng nhưng mà bí mật bên trong. Người nào gây cái nhân gì chắc chắn phải nhận lại cái quả báo của nó.

Chính niềm tin ấy làm nên đạo đức. Khi giận, ta nhớ quả báo lời nói, ta im lặng. Khi tham khởi lên, ta nhớ con đường sinh tử, ta buông bỏ. Hiểu về luân hồi, ta thấy mình đã sống và chết vô lượng kiếp, không còn sợ hãi cái chết.

Ngoài ra, lý tưởng giác ngộ giải thoát và lòng từ bi thương yêu chúng sinh cũng là những điều bất biến. Thầy dạy: "Dù có ai đem muôn vàng muôn bạc đến dụ để từ bỏ, ta quyết không từ bỏ." Và Tứ Diệu Đế – bài pháp đầu tiên của Đức Phật – là chân lý trường tồn, không bao giờ được nói ngược lại.

Tùy duyên – khéo léo thích ứng để đạo vào đời

Nhưng đạo Phật không cứng nhắc. Trái lại, nó rất linh hoạt. Nghi thức cúng lễ, cách tụng kinh, y phục, ngôn ngữ, âm nhạc – tất cả đều có thể thay đổi cho phù hợp với văn hóa và thời đại. Thầy Chân Quang lấy ví dụ về ngôn ngữ:

Chúng ta phải luôn luôn dùng ngôn ngữ của người ngồi trước mặt mình.

Nếu thầy giảng cho người miền Bắc thì nói giọng Bắc, cho người Sài Gòn thì nói đúng ngôn ngữ thị dân. Nhờ đó, Phật tử hiểu được 80-90% bài giảng, và pháp được truyền tải trọn vẹn.

Tương tự, trong y phục, thời Đức Phật các vị mặc y quấn theo kiểu Ấn Độ. Khi sang Trung Hoa, chư tăng nhanh chóng may áo có ống quần, ống tay để bảo đảm sinh hoạt, nhưng vẫn giữ thêm tấm y bên ngoài để biểu trưng cho truyền thống. Thầy nhận xét:

Chúng ta chỉ cần cái tâm cho giống Đức Phật. Còn cái hình thức bên ngoài thì nó phải phù hợp vào cái xã hội mà mình đang sống.

Đừng cố chấp hình thức, hãy giữ tâm hồn Phật

Sự cố chấp vào hình thức dễ khiến đạo Phật trở nên xa lạ, thậm chí làm mất đi cơ hội giáo hóa. Người ta nhìn vào sẽ thấy sợ, thấy không dám đến gần. Ngược lại, khi biết tùy duyên, người Phật tử có thể tiếp cận tất cả mọi người, nhưng vẫn giữ vững chính kiến. Ví dụ, mình không bỏ đạo Phật, nhưng vẫn quý mến người khác đạo. Thầy dạy: "Trong bất biến có cái tùy duyên là mình vẫn phải hoan hỉ quý mến người khác đạo." Khi gặp người theo đạo Cao Đài, đạo Tiên, đạo Thiên Chúa, ta vẫn thương yêu, vẫn tử tế để giữ danh dự cho đạo Phật.

Ứng dụng trong đời sống – làm Bồ Tát giữa cuộc đời

Bất biến không có nghĩa là trốn tránh cuộc đời. Nhiều người thích yên tĩnh, nhưng khi cần vẫn phải bước vào nơi ồn ào để làm lợi ích chúng sinh. Thầy khuyến khích: "Chiều xuống mình rảnh việc, mình ra công viên tìm mấy đứa bụi đời ngồi nói chuyện, cho tụi nó tin nhân quả." Đó là những vị Bồ Tát giữa cuộc đời nhọc nhằn.

Các vị tu sĩ thời xưa cũng vậy – hòa mình vào đời sống nông dân, cùng làm ruộng, cùng đắp mương, nhưng vẫn giữ nhân cách và tụng kinh gõ mỏ vào buổi khuya. Đó là tấm gương của sự tùy duyên bất biến. Nhờ đó, đạo Phật thấm sâu vào đời sống, chuyển hóa được con người.

Chọn cách sống tùy duyên bất biến hôm nay

Trong xã hội hiện đại, mỗi chúng ta có thể áp dụng nguyên tắc này. Giữ vững niềm tin nhân quả, luân hồi, từ bi; nhưng linh hoạt trong cách ứng xử, công việc, giao tiếp. Khi làm việc với đồng nghiệp có niềm tin khác, ta vẫn thân ái; khi sống trong một môi trường ồn ào, ta vẫn giữ được sự tĩnh lặng nội tâm.

Cuối cùng, hãy nhớ lời dạy của Thầy: "Đây là cái bản lĩnh lớn của đạo Phật mà chúng ta khó tìm thấy ở nơi các tôn giáo khác." Chúng ta không cần ép mọi người giống nhau. Chúng ta chỉ cần ai cũng giữ được cái tâm Phật – bất biến trong từng hoàn cảnh, tùy duyên mà không đánh mất mình.

Xin nguyện mỗi người con Phật học được tùy duyên để đạo được gần đời, và bất biến để tâm không xa Phật.