Tự do không phải là muốn làm gì thì làm

Tự do có phải là muốn làm gì thì làm?

Ngày đầu năm, Thầy Thích Chân Quang thường chọn những đề tài tưởng chừng rất trần thế để gửi đến Phật tử. Một trong số đó là "ý nghĩa của tự do". Thầy đưa ra định nghĩa phổ biến mà nhiều người đang theo đuổi:

"Thông thường tự do nghĩa là ta được làm những gì mình muốn. Đó gọi là tự do phải không ạ? Và đối với con người khi mà được làm những gì mình muốn người ta coi đó là vui thích là hạnh phúc."

Nhưng liệu điều đó có đúng? Thầy dẫn chứng: nếu ai cũng muốn làm gì thì làm, chúng ta sẽ xâm phạm quyền lợi của người khác. Ví dụ như chúng ta thấy trái cây ngon trong vườn của người khác và muốn hái, hay lấy đất ngoài đường về xây nhà – tất cả đều đụng chạm đến cộng đồng.

Bản chất con người không sống đơn lẻ

Thầy nhấn mạnh: "Nếu ta muốn làm gì thì mà ta cứ làm, chắc chắn ta sẽ đụng đến quyền lợi của người khác." Chúng ta không sống một mình trên hoang đảo, mà sống trong cộng đồng. Vì thế, luật pháp xuất hiện. Luật không phải đến để trói buộc con người, mà để bảo vệ quyền lợi của tất cả mọi người.

Thầy kể chuyện xây nhà: dù đất của mình, nhưng xây nhà cũng phải xin phép, vì phải bảo đảm an toàn và cảnh quan cho xóm giềng. Hay chuyện đi xe: muốn chạy loạn như thế nào, thì công an sẽ gọi lên ngay. Như vậy, muốn làm gì thì làm là hoàn toàn sai lầm.

Luật nhiều thì tự do ít – điểm mấu chốt

Thầy chia sẻ một quan sát thú vị: "Chính những nước mà ta gọi là văn minh nhất là những nước nhiều luật nhất. Mà nhiều luật nhất thì tự do nhiều hay ít ạ? ... Luật nhiều thì tự do ít mà luật ít thì tự do nhiều."

Thầy kể những ví dụ nước ngoài: cỏ trước sân không được phép cao, rác phải đổ đúng quy định, thậm chí có nước còn luật bắt buộc mỗi người phải dắt chó đi dạo ba ngày một lần. Sống trong vòng vây của vô số điều luật như vậy, tự do thật sự rất mong manh. Người dân bị khuôn phép trong từng cử chỉ nhỏ nhất, như bước vào một nhà tù rộng lớn.

Tự do thật sự nằm trong tâm hồn

Điều gì đáng quý hơn? Thầy cho rằng hạnh phúc không nằm ở việc được làm những gì mình muốn, mà ở việc tự mình chọn làm việc đúng, không bị ép buộc. Thầy kể chuyện một đứa con nói với cha: "Cái thân này của con, con muốn ăn hay không là quyền tự do của con. Ba đừng có ý kiến." Thầy hỏi: nói vậy có được không? Không. Vì làm con là phải có tình cảm, trách nhiệm với gia đình. Con phải tự nghĩ rằng nếu con không ăn, ba mẹ sẽ lo lắng. Và con đến bàn ăn, đó là một quyết định tự nguyện, vừa là tự do, vừa là đạo đức.

"Vừa là tự do vừa là đạo đức thì đó là hạnh phúc. Còn nếu mà có một điều luật 11:30 tất cả gia đình có mặt ăn cơm, ai không ăn cơm đi quỳ nhang thì như vậy nó còn đạo đức, còn tự do, còn hạnh phúc không ạ? Không."

Khi một điều gì trở thành luật, nó mất đi vẻ đẹp của sự tự nguyện. Còn khi ta tự giác làm vì lòng yêu thương, đó mới chính là tự do và hạnh phúc.

Tự do chỉ là phương tiện, hạnh phúc mới là cứu cánh

Thầy khẳng định: "Tự do dân chủ chỉ là phương tiện đưa đến hạnh phúc mà thôi. Hạnh phúc mới là cứu cánh cuối cùng, hạnh phúc mới là lý tưởng, là mục đích cuối cùng."

Lịch sử nhân loại đã trải qua nhiều chế độ: quân chủ, dân chủ... Không chế độ nào là bảo chứng cho hạnh phúc. Có những triều đại vua hiền như vua Lý Thái Tổ, Lê Thánh Tông, người dân hạnh phúc. Có những quốc gia tự do dân chủ nhưng biểu tình chống chính phủ. Điều quyết định không phải là tự do hay luật pháp, mà là đạo đức và phước lành của con người.

Kết: Hạnh phúc là tự nguyện sống thiện

Thầy nhắc chúng ta đừng mê muội chạy theo khái niệm tự do mơ hồ. Hãy nhìn vào nội tâm, tu dưỡng đạo đức, làm nhiều việc phước thiện. Khi mỗi người biết tự điều chỉnh mình vì lợi ích chung, chúng ta sẽ có được tự do đích thực và hạnh phúc bền vững.

Như Thầy nói: "chính cái nhân quả nghiệp báo nó làm cho quốc gia trở thành hạnh phúc hay không hạnh phúc." Vậy nên, đừng tìm tự do ngoài xã hội, mà hãy tìm tự do trong chính tâm hồn mình. Đó là thông điệp đầu xuân mà Thầy gửi đến chúng ta.