Trí tuệ phân biệt thiện ác: Ranh giới giữa con người và loài thú

Trong bộ phim nổi tiếng 'Chiến tranh giữa các vì sao', giữa muôn vàn sinh vật đến từ các hành tinh khác nhau, có một vị trưởng lão được cả thiên hà kính trọng. Ngài không phải là chiến binh với thân hình vạm vỡ, cũng không phải là loài người. Hình dáng của ngài thật nhỏ bé – một con chuột nhỏ xíu, chống gậy, lộm khộm. Thế nhưng, khi có chuyện phức tạp, ngài lặng lẽ ngồi thiền, và những lời nhận định của ngài luôn đúng, luôn sâu sắc. Vì sao? Vì ngài có trí tuệ phân biệt thiện ác rốt ráo. Bộ phim đã gửi gắm một thông điệp: hình hài không quan trọng, quan trọng là tâm và trí tuệ biết phân biệt điều thiện, điều ác.

Thiện ác – Thước đo phẩm giá con người

Phật dạy rằng, điều làm chúng ta khác biệt với loài vật chính là khả năng biết phân biệt thiện ác. Khi sống mà không để tâm đến điều thiện, điều ác, chúng ta chỉ đi theo cảm tính, theo thói quen – giống hệt loài thú. Thầy Thích Chân Quang nhấn mạnh:

Nếu mà chúng ta không biết phân biệt thiện ác, chỉ làm theo cái thói quen, theo cảm tính thì chúng ta bị lui cái giá trị mình lại gần với thú vật.

Ngay cả những sinh vật thông minh như cá heo, voi, ong... vẫn chỉ sống theo bản năng. Những hành vi tốt đẹp hiếm hoi như cá heo cứu người chìm tàu có thể chỉ là tình cờ. Do đó, khi ta thấy một con người biết sống theo thiện, biết phân biệt thiện ác, ta kính trọng họ chính vì cái trí tuệ đó.

Thiện ác có thay đổi theo thời gian và không gian?

Nếu nghĩ thiện ác là một thước đo tuyệt đối, chúng ta sẽ dễ bị lúng túng. Bởi lẽ, từ xưa đến nay, quan niệm thiện ác đã thay đổi theo từng nền văn hóa, từng thời kỳ. Có những nơi từng xem việc tảo hôn là bình thường, đổi con gái lấy hai con bò là chuyện đạo đức. Ở chiến trường, người chỉ huy bắn chết lính không nghe lệnh là hợp pháp, nhưng ở đời thường thì đó là tội ác. Ngay cả tôn giáo cũng có khác biệt. Như Thầy dạy:

Chúng ta thấy cái quan niệm về thiện ác nó thay đổi tùy theo thời, tùy theo vùng dữ lắm chứ không phải là chính xác.

Vậy thì làm sao để chúng ta có một nền tảng vững chắc? Câu trả lời nằm ở luật nhân quả của Phật giáo.

Đạo Phật: Không áp đặt, chỉ soi sáng nhân quả

Đức Phật không ban hành những điều răn cứng nhắc. Ngài chỉ chỉ rõ mối liên hệ nhân – quả của mỗi hành động, rồi để tự mỗi người lựa chọn. Khi ta mắng ai đó, ta nên tự hỏi: 'Nếu người ta mắng lại mình, mình có chịu nổi không?' Nếu chịu nổi, cứ mắng; nếu đau khổ, hãy ngừng. Đó là cách Phật dạy về thiện ác vô cùng linh động:

Trong đạo Phật mình có cái luật nhân quả với nghĩa là Phật không quy định hẳn cái thiện ác cho mình mà chỉ cho mình biết cái quả báo của mỗi việc làm của mình thôi. Rồi tự mình muốn làm hay không làm tùy ý mình.

Điều tinh tế là quả báo không phải lúc nào cũng đền trả y nguyên. Một người công an bắn chết tên cướp giữa đường, vì tên cướp là mối đe dọa cho nhiều người, nên quả báo của người công an nhẹ hơn, thậm chí còn có phước. Nhưng người giết một thầy giáo hiền lành, tốt bụng, sẽ phải nhận quả báo gấp trăm lần, không chỉ chết lại mà còn đọa vào địa ngục. Nhân quả có tính du di, biến hóa – chính vì thế, cần phải có trí tuệ mới hiểu thấu.

Đừng sống hời hợt: Hãy bận tâm đến thiện ác

Nhiều người nghĩ rằng cứ lo nghĩ về thiện ác sẽ làm tâm căng thẳng, sống không thoải mái. Nhưng thực tế, nếu chỉ sống theo thú vui, không để tâm đến tội phước, chúng ta sẽ hưởng thụ được một chút bình an giả tạo rồi sau đó gánh chịu đau khổ. Thầy Chân Quang cảnh báo:

Hễ không tạo phước thì cái tội nó từ từ nó lấp đầy liền.

Buổi đầu tu hành chúng ta cần bận tâm về thiện ác mười năm, hai mươi năm, thậm chí ba mươi năm. Nhưng sau khi đã thuần thục, con người sẽ sống tự nhiên trong điều thiện, mọi cử động đều trở thành phước, tâm trí an bình vô lượng. Đó chính là mục tiêu mà mỗi người con Phật hướng tới.

Trí tuệ thoáng thấy trong câu chuyện nhỏ

Thầy chia sẻ một bài học thực tế: Trong một buổi tiệc, có người phê bình một người vắng mặt. Đa số ai cũng nghe mà không quan tâm. Nhưng bỗng một người khẽ nói: 'Nhiều khi mình chưa hiểu hết về họ.' Chỉ một câu nhẹ nhàng, nhưng đủ làm ta giật mình. Đó là biểu hiện của trí tuệ sâu sắc – nhìn vào bề sâu của vấn đề, không vội kết tội. Thầy khẳng định:

Người mà khi đánh giá thiện tâm hay tâm tu hành một người, mình nên căn cứ vào cái trí tuệ mà người đó nhận định được thiện hay ác ở mức độ nào mà biết người đó tu khá hay chưa.

Khi sống, ta hãy quan sát những ai biết soi xét tâm mình, dễ dàng nhận ra lỗi sâu kín – họ chính là những người đang tiến bước trên đường thánh thiện.

Thiện và ác không còn là khái niệm trừu tượng khi ta học cách nhìn sâu vào nhân quả. Hãy bắt đầu từ việc nhỏ nhất: dừng lại trước khi nói một lời, làm một việc, tự hỏi 'Điều này đưa ta đến an lạc hay đau khổ?' Đó chính là trí tuệ đang thức dậy. Khi ấy, con người thật bắt đầu xuất hiện, và hành trình từ con người đến thánh nhân chỉ còn là một bước chân.