Thương cho đúng: Cảm tính, duy ý chí hay lý trí?

Trong cuộc sống, bạn có bao giờ tự hỏi: Vì sao mẹ thương con mà con lại hư? Vì sao cha ép con học theo ý mình mà con lại xa lánh? Hay vì sao có người chỉ thoáng nhìn đã thấy mến thương, còn có người mình chẳng có ác cảm gì mà lại thấy khó ưa? Tất cả những cảm xúc ấy, dù là thương hay ghét, đều là những động lực vô hình chi phối từng suy nghĩ, lời nói và việc làm của chúng ta.

Tình cảm chi phối mọi nẻo đường đời

Thầy Thích Chân Quang đã dạy rằng, theo lời Phật, chúng ta chìm trong luân hồi đau khổ vì "ái" – tức là tình cảm thương ghét. Tình cảm ấy chi phối mọi việc chúng ta làm, kể cả những việc tưởng chừng như thuần lý trí. Vì sao bạn lên chùa dự lễ Vu Lan? Vì mến đạo? Vì ưa cảnh núi rừng? Hay vì nhớ thầy? Tất cả đều bắt nguồn từ một loại tình cảm nào đó.

"Ta nghe pháp, ta hiểu pháp, ta tăng trưởng được đạo tâm. Vậy cái nghe pháp, hiểu pháp, tăng trưởng được đạo tâm, tình cảm nằm chỗ nào? Có phải là khi ta nghe một bài pháp hay, lòng mình vui mừng, xúc động, thích thú?"

Ngay cả việc nghe pháp, nếu ta thích thú trước một bài pháp hay thì đó cũng là tình cảm. Nếu ta chán một vị giảng sư nào đó, đạo tâm của ta cũng bị ảnh hưởng. Tình cảm thương ghét cứ âm thầm chi phối suốt cuộc đời, và điều quan trọng là chúng ta cần phải sử dụng nó cho đúng cách.

Cảm tính – thương mà không suy xét

Cảm tính là loại tình cảm mù quáng, không cần suy xét, không cần biết đúng sai, không cần nghĩ đến hậu quả. Thầy Quang dạy:

"Cảm tính là một loại tình thương mà không cần suy xét, không cần tính tới hậu quả, không cần biết hợp lý hay không hợp lý, không cần biết đúng hay sai."

Ví dụ điển hình là bà mẹ thương con đến mức nuông chiều. Con làm sai, cha rầy thì mẹ binh. Vì không muốn con bị mắng, mẹ che chở, không phân biệt đúng sai. Cứ thế, đứa con lớn lên không biết sửa sai, chỉ sống theo cảm tính của mình. Thậm chí, có những bậc cha mẹ còn bảo vệ con bất chấp pháp luật, như người cha trong câu chuyện thầy Quang kể: đứa con giết người, cha đến cơ quan điều tra hăm dọa, bất chấp bằng chứng. Như vậy, người cha ấy thương con bằng cảm tính, và chính tình thương ấy khiến con mình "cứ làm tới, thỏa thích thôi".

Duy ý chí – áp đặt ý muốn của mình

Khác với cảm tính, duy ý chí là loại tình cảm áp đặt ý muốn của mình lên người khác, không quan tâm đến họ. Thầy Quang giải thích:

"Duy ý chí là áp đặt cái ý muốn của mình lên đứa con, bắt nó phải vậy, không cần biết đứa con sẽ ra sao, cũng chẳng cần biết tâm tình, năng khiếu hay sự hợp lý."

Nhiều ông bố bà mẹ ép con học thêm để hãnh diện với bạn bè, bắt con theo nghề mình từng mơ nhưng không đạt được. Để rồi đứa con mất đi tuổi thơ, thậm chí xa lánh cha mẹ. Ở chiều rộng hơn, lịch sử đã chứng kiến những vị vua như Tần Thủy Hoàng bắt hàng vạn người dân xây Vạn Lý Trường Thành, mặc cho tiếng khóc oán than, mặc cho vài triệu người vùi xương dưới chân thành. Đó chính là duy ý chí – cái tôi quá lớn, không còn chỗ cho sự thấu cảm và thương yêu.

Lý trí – tình thương có suy xét

Lý trí là sự cân nhắc khách quan, biết nhìn vào thực tế. Một người cha có lý trí sẽ nhìn con mình một cách khách quan: biết con thông minh đến đâu, hợp nghề gì. Nếu con chỉ đủ sức học trung cấp, cha sẽ không bắt con học đại học. Thay vào đó, cha khuyên con học nghề cẩn thận, sống cống hiến và không hổ thẹn lương tâm. Thầy Quang đã dạy:

"Làm gì cũng được, làm thầy cũng được, làm thợ cũng được, miễn là mình không hổ thẹn lương tâm, miễn mình cống hiến được cho đời tốt rồi. Thì đó là người cha thương con có lý trí, biết suy xét, không áp đặt ý muốn, ý chí mình lên."

Lý trí đi đôi với trí tuệ. Nhưng lý trí không phải là khô khan. Nó là một tình thương sâu xa, nghĩ đến tương lai và cuộc đời của con cái.

Tình thương của trí tuệ – con đường trung đạo

Vậy làm thế nào để thương cho đúng? Hãy nhớ rằng, chỉ khi nào ta có cảm xúc trước chân lý, trước đạo lý, đó mới là tình cảm của trí tuệ. Ta yêu thích một lời dạy hay, một chân lý, một đạo đức, là tình thương khôn ngoan. Nhưng nếu ta yêu cả con người nói ra lời dạy ấy, thì bắt đầu trở thành cảm tính. Thầy Quang đã có một câu dạy rất dễ thương:

"Hãy xem thầy như củ khoai, nhưng hãy lắng nghe những đạo lý của thầy như vàng như ngọc. Vì thầy nói đạo lý của Phật, nên hãy xem cái đạo lý thầy nói như vàng ngọc, nhưng hãy nhìn thầy cứ như củ khoai, không quan trọng."

Khi ta đối diện với người tàn tật khốn cùng, ta xót xa là đúng đạo đức. Nhưng nếu ta khóc lóc, cho hết tài sản rồi đi bộ về, thì đó là cảm tính cực đoan ngược lại với sự vô cảm. Người đệ tử Phật chân chính là người biết thương xót nhưng vẫn giữ được lý trí: cho đi một ít tiền, ngồi dạy họ về nhân quả, niệm Phật sám hối, rồi mới lên xe. Đó là trung đạo – con đường của trí tuệ và từ bi.

Trong cuộc sống bộn bề này, có biết bao nhiêu cảm xúc dẫn dắt chúng ta. Đôi khi ta thương người mà không cần lý do, đôi khi ta ghét người mà không cần sự thật. Nhưng nếu biết một chút tỉnh thức, ta sẽ nhận ra đâu là cảm tính mù quáng, đâu là duy ý chí áp đặt, và đâu là lý trí của một tâm hồn tu tập. Hãy bắt đầu từ hôm nay, nhìn lại những tình cảm của mình, để thương yêu cho đúng, để lòng mình luôn thanh thản, an vui.