Sự chú ý: Thước đo giá trị con người

Bạn đang đọc bài viết này, nhưng chú ý của bạn có thực sự ở đây? Hay nó đang lang thang đâu đó? Có phải bạn vừa nhìn thấy thông báo điện thoại và chợt quên mất mình đang đọc gì? Bài giảng của Thầy Thích Chân Quang về cấu trúc năm ấm – phần ý thức – hé mở một cơ chế vô cùng thú vị của tâm: sự chú ý. Thầy cho chúng ta thấy rằng chú ý chính là thước đo giá trị con người, và đó là lý do chúng ta phải tu tập thiền định.

Một điểm sáng giữa màn hình tâm thức

Thầy Thích Chân Quang so sánh tâm ta như một màn hình vi tính rộng lớn, nhưng chú ý thì chỉ là một điểm nhấp nháy duy nhất. Khi ngồi nghe giảng, mọi giác quan đều hoạt động – mông đang tiếp xúc với ghế, tay cầm quạt, mắt nhìn… nhưng toàn bộ sự chú ý của ta đều đổ dồn vào lời giảng. Nếu có người khều lưng, ta lập tức quay lại. Đó là cơ chế của chú ý: nó chỉ tập trung vào một điểm, và rất dễ bị chuyển hướng.

"cái chú ý nó chỉ tập trung vào một điểm bình thường là một điểm mà thôi. ... cái chú ý này nó rất giống như là trên cái màn hình vi tín... cái nhấp nháy nhấp nháy nó chỉ có một một chỗ mà thôi."

Chú ý chính là con trỏ trên màn hình tâm thức. Muốn xử lý việc gì, ta phải đưa con trỏ đến đó. Nó nhấp nháy đúng một điểm, còn cả màn hình thì vẫn có rất nhiều phần việc.

Vọng tưởng: Kẻ đánh cắp sự tập trung

Điều đáng sợ nhất không phải là ngoại cảnh, mà chính là những vọng tưởng tự khởi lên trong tâm. Thầy kể rằng khi một người nghệ sĩ đang đánh piano, mắt nhìn nốt, tay bấm phím, nhưng trong đầu vẫn chạy những ý nghĩ vẩn vơ. Mỗi khi ta muốn tập trung, vọng tưởng lại kéo ta đi chỗ khác. Ta quay lại công việc, rồi nó lại khởi lên. Cứ thế, sự tập trung bị chập chờn, dao động.

"cái vọng tưởng làm cho cái chú ý của ta nó bị chập chờn, chập chờn, bị dao động, dao động không bao giờ ta chú ý được vào một việc cả."

Không chỉ vọng tưởng, mà còn có nghiệp chi phối sự chú ý. Thầy ví dụ: trong một bữa tiệc, ai cũng như ai, nhưng ta lại chú ý đến người mà ta mến. Đó là nghiệp. Hay khi ta vào bảo tàng, nhiều bức tranh, nhưng ta chỉ mê một bức – có thể do nợ nần từ nhiều đời.

"cái nghiệp nó làm cho ta chú ý."

Ba hạng người, ba mức độ tập trung

Từ cơ chế này, Thầy chia con người làm ba hạng. Hạng thứ nhất là những người có khả năng tập trung cao độ – họ xuất sắc, lỗi lạc, thậm chí là bậc thánh. Hạng thứ hai là những người bị vọng tưởng làm mất tập trung chút ít nhưng vẫn sống bình thường – đa số chúng ta thuộc hạng này. Hạng thứ ba là những người mất tập trung cao độ, không thể học tập hay làm việc, gần như rơi vào trạng thái tâm thần.

"cái giá trị con người nằm ở khả năng tập trung nhiều hay ít."

Thầy còn đưa ra một thang điểm từ 1 đến 10. Người đạt điểm 10 là người hoàn toàn tập trung, có thể là bậc thánh. Người 7, 8, 9 là những người xuất sắc, lỗi lạc. Người 2, 3 là những người bình thường, còn người 1 hoặc 0 là những người mất năng lực hành vi, gần như tâm thần. Chính vì vậy, tập trung là một loại giá trị.

Thiền định để tăng giá trị

Vì giá trị con người nằm ở sự tập trung, nên chúng ta phải tu tập thiền định để tăng khả năng này. Thiền có hai sắc thái: một là định – tâm rỗng rang không chú ý vào đâu, cũng không vọng tưởng; hai là thiền – có tập trung, có chú ý vào hơi thở. Cả hai đều nhằm giảm vọng tưởng và tăng cường sự an trú của tâm. Theo Thầy, thiền có hiệu quả hơn trong việc nhiếp tâm, và Đức Phật cũng thường khuyên an trú vào hơi thở.

"Thiền là không vọng tưởng mà có tập trung, có chú ý. Định là không vọng tưởng mà không tập trung, không chú ý."

Khi ta đặt chú ý ổn định vào một chỗ, ta phát hiện ra biết bao điều vi diệu. Như người điều dưỡng tận tâm chỉ nhìn người bệnh mà thấy hết mồ hôi, vệ sinh, tâm lý, phòng ốc… để chăm sóc chu đáo. Chỉ có người tập trung mới làm được điều đó.

"Chính vì cái giá trị như vậy nên ta mới tu tập gì? Thiền định để làm chi? Để tăng cái mức độ tập trung, tức là tăng cái giá trị của con người."

Vậy, hành trình tu tập chính là hành trình rèn luyện sự chú ý. Mỗi khi ta chú tâm vào hơi thở, ta đang tăng giá trị của chính mình. Hãy bắt đầu ngay hôm nay: một hơi thở, một sự chú ý, một giá trị tăng lên.