Sống có trách nhiệm: Thước đo đạo đức mà ta thường lãng quên

Tại sao chúng ta luôn mong muốn được sống trong một đất nước "5 sao" với đường xá đẹp, bệnh viện sang trọng, cán bộ lịch sự..., nhưng lại ngần ngại khi phải đóng thuế? Phải chăng ta đang đòi hỏi một đất nước hoàn hảo trong khi bản thân chỉ muốn đóng góp một phần rất nhỏ? Đó là một nghịch lý mà TT. Thích Chân Quang đã khéo léo đặt ra trong bài giảng "Sống Có Trách Nhiệm". Bài giảng ấy không chỉ chạm đến trái tim người nghe mà còn mở ra một con đường tu tập vô cùng thiết thực.

Quyền lợi và nghĩa vụ: Hai mặt của cuộc sống

Khi chúng ta sinh ra giữa cuộc đời, mỗi người đều mang trên vai hai gánh nặng: quyền lợi và nghĩa vụ. Đó không phải là những khái niệm khô khan của chính trị hay pháp luật, mà là quy luật tự nhiên của đạo lý. Thầy Chân Quang nhấn mạnh:

"Chúng ta sống trên đời ta được một số quyền lợi thì ta phải đáp lại cuộc đời này bằng một số nghĩa vụ."

Ta muốn có con đường đẹp, cây cầu vững chắc, đất nước bình yên - đó là những quyền lợi. Nhưng muốn có chúng, ta phải đóng thuế, phải thực hiện nghĩa vụ quân sự, phải đóng góp công sức. Có người thích trốn thuế nhưng lại muốn sống trong đất nước "5 sao". Thầy hỏi: "Tiền thuế đóng một sao mà đòi phải xây dựng một đất nước năm sao. Như vậy có công bằng không?" Và câu trả lời là: hãy nhìn vào gương để thấy người không công bằng chính là chúng ta. Sống có trách nhiệm bắt đầu từ việc nhận ra sự cân đối giữa quyền lợi và nghĩa vụ.

Cấp độ 1: Trách nhiệm với gia đình

Cấp độ đạo đức đầu tiên là trách nhiệm với gia đình mình. Đối với vợ chồng, con cái, cha mẹ, anh chị em, ta phải lo lắng cho đời sống vật chất và tinh thần của họ. Thầy nói:

"Ta bớt quyền lợi của mình thì ta mới hoàn thành được nghĩa vụ. Ta bớt cái niềm vui của mình thì ta mới là một người sống có trách nhiệm."

Hãy tưởng tượng một người bạn rủ đi nhậu, nhưng nghĩ đến ba mình đang bị huyết áp cao, ta quyết định về nhà chăm sóc ba. Cái quyết định đó là một sự đánh đổi: bớt niềm vui của bản thân để hoàn thành nghĩa vụ. Đó là người có đạo đức cấp độ một. Nếu không làm được điều này, mọi nền tảng đạo đức phía sau đều khó vững chắc.

Cấp độ 2: Trách nhiệm với cộng đồng thân thuộc

Bước ra khỏi gia đình, ta có trách nhiệm với họ hàng, bạn bè, láng giềng. Đây là "cộng đồng cận gia đình". Người đạt được cấp độ này được gọi là "chơi đẹp" - biết quan tâm, lo lắng cho hàng xóm, giúp đỡ bạn bè khi khó khăn. Thầy chia sẻ:

"Cái người mà đạt được cái cấp độ đạo đức thứ hai này là một người ta gọi ở cuộc đời là chơi đẹp. Người này chơi được với bạn bè biết quan tâm lo lắng. Với láng giềng tối lửa tắt đèn có nhau."

Ở cấp độ này, ta không bị pháp luật hay dư luận ràng buộc nếu thờ ơ, nhưng vẫn sẵn lòng đóng góp. Chính vì vậy, đây là một tấm lòng tuyệt vời. Người đạt được cấp độ hai chắc chắn sẽ sinh về cõi lành, và nhiều đời nhiều kiếp là người khá giả, vì phước báu của lòng vị tha là rất lớn.

Cấp độ 3: Trách nhiệm với nơi làm việc

Nơi ta làm việc để kiếm sống - công ty, cơ quan, doanh trại, chùa... - là nơi ta phải thể hiện tinh thần trách nhiệm cao độ. Người có đạo đức cấp ba là người tận tụy, siêng năng, chăm chỉ vì cống hiến chứ không chỉ vì tiền lương. Thầy khẳng định:

"Cái người đi làm không bận tâm về lương lắm, cứ cống hiến thôi, cứ tận tụy, siêng năng đóng góp lao động thì đây là người đạt được cái đạo đức ở cấp độ thứ ba."

Đây là lý do nhiều cán bộ, công chức dù lương thấp nhưng vẫn hoàn thành tốt nhiệm vụ - họ đang nuôi dưỡng phước báu lớn. Và điều thú vị là phước báu ấy thường hiện đời: họ nhận được lộc trời qua những cơ duyên tốt đẹp, như câu chuyện về khu đất bỗng dưng tăng giá. Trời đất công bằng, người tận tụy sẽ được bù đắp.

Cấp độ 4: Trách nhiệm với hội đoàn xã hội

Cấp độ thứ tư là trách nhiệm với những tổ chức xã hội mà ta tự nguyện tham gia: hội từ thiện, hội cựu chiến binh, hội phụ nữ, hội người cao tuổi, hay cộng đồng tôn giáo như đạo Phật. Tham gia các hội đoàn này, ta thường không được hưởng lợi gì, chỉ có đóng góp. Thầy nói:

"Cấp độ đạo đức thứ tư là ta có tinh thần trách nhiệm với những hội đoàn xã hội... Mà khi ta theo đạo Phật, cái hội đoàn xã hội tôn giáo này có nhiều cái đặc thù hơn những cái hội đoàn khác."

Một người thường xuyên đi chùa, làm công đức, phóng sinh, tu tập... sẽ có đạo đức đáng tin cậy. Đó cũng là lý do các cơ quan an ninh thường yên tâm hơn với những người có đời sống tâm linh. Đừng ngại đóng góp cho các hội đoàn xã hội, vì đó chính là cách mở rộng tấm lòng, tạo phước báu và tiến tới cấp độ đạo đức cao hơn.

Cấp độ 5: Trách nhiệm với đất nước

Đây là cấp độ không dễ đạt được. Nó đòi hỏi một tình yêu nước nồng nàn và ý thức trách nhiệm với vận mệnh của cả dân tộc. Thầy Chân Quang khai thị:

"Cấp độ thứ năm là phải yêu nước sâu đậm và có tinh thần trách nhiệm với đất nước rất cao... Cái người mà đạt được đạo đức cấp độ thứ năm là có tinh thần trách nhiệm với cả đất nước. Tình yêu nước nồng nàn thì chết chắc chắn phải lên làm thần, một vị thần đầy uy lực."

Ít ai đạt tới cấp độ này, nhưng mỗi người có thể bắt đầu từ những việc nhỏ: giữ gìn môi trường, chấp hành pháp luật, sống có ý thức với cộng đồng. Khi tâm hồn ta trải rộng như đất nước, ta thực sự bước vào quỹ đạo của những bậc thánh nhân.

Lời mời gọi thực hành

Hãy nhìn lại cuộc sống của chính mình: ta đang ở cấp độ nào? Đừng chỉ mong muốn được hưởng thụ mà quên đi nghĩa vụ. Sống có trách nhiệm không phải là áp lực, mà là con đường nuôi dưỡng đạo đức, mở ra phước báu vô lượng. Mỗi ngày, hãy bắt đầu từ những việc nhỏ: quan tâm gia đình, giúp đỡ hàng xóm, tận tụy với công việc, tham gia các hoạt động xã hội. Hãy sống sao cho khi nhìn lại, ta không hối hận vì đã vô trách nhiệm với cuộc đời. Và như Thầy đã dạy, công bằng không phải là ngang bằng, mà là sự đền đáp xứng đáng cho những gì ta đã gieo trồng.