Sống biết ơn: Vượt lên bản năng vô ơn của muôn loài

Bạn đã từng cho ai đó một món quà và nhớ mãi? Còn người nhận thì quên nhanh chóng? Trong bài giảng ngày Vu Lan, TT. Thích Chân Quang đã nói thẳng:

Con người ta tự nhiên vốn là loài vô ơn. Đừng ai nhắc gì, đừng ai nói gì. Tất cả chúng ta đều vốn là người vô ơn.

Nhưng chính ngày Vu Lan lại là dịp để chúng ta cưỡng lại bản năng ấy và nuôi dưỡng hạnh biết ơn – một hạnh đi ngược lại với quy luật tự nhiên của muôn loài.

Bản năng vô ơn và sự tu dưỡng

Người miền Bắc ta có câu: “Uống nước nhớ nguồn”. Nhưng thực tế, con người rất dễ quên ơn. Thầy Chân Quang chỉ ra rằng, khi mình cho người khác một triệu, mình nhớ hoài. Còn người kia nhận một triệu rồi mua cơm ăn, rất dễ quên. Cha mẹ nuôi ta vất vả, nhưng ta thường chỉ nhớ đến vợ, chồng, con mình – những người mà ta phải có trách nhiệm hiện tại. Còn ơn cha mẹ, ta quên rất nhanh.

Đây là bản năng, không ai trách được. Nhưng con người có trí tuệ, có đạo đức, có lương tâm thì phải biết cưỡng lại bản năng ấy. Thầy nói:

Chúng ta thường phải cưỡng lại bản năng của mình. Tất cả những bậc thánh hiền từ ngàn xưa cho tới ngày hôm nay và về sau nữa thường đem những đạo lý răng dạy cho chúng sinh cũng chỉ là giúp cho chúng sinh có đủ cái sự tỉnh táo đạo đức, trí tuệ. để cưỡng lại bản năng của mình.

Biết ơn là vượt lên bản năng

Thầy cũng đưa ra một ví dụ thú vị: Tình yêu gia đình là bản năng tự nhiên, ta thương cha mẹ, vợ chồng con cái mà không cần ai dạy. Nhưng tình yêu tổ quốc lại là đạo đức. Thầy nói:

Thương gia đình là bản năng, thương tổ quốc là đạo đức. Đó là điều tự nhiên như vậy. Nên một dân tộc nào mà cái người dân ở trong đó họ biết yêu nước thì ta phải hiểu rằng đó là một dân tộc thông minh, có đạo đức và có tiềm năng để phát triển.

Ngày Vu Lan là ngày đền ơn. Đó cũng là một hành động cưỡng lại bản năng vô ơn của mình. Ta không nhớ ai đã giúp ta qua lúc khó khăn, nhưng nếu có trí tuệ và đạo đức, ta sẽ không bao giờ quên những ân nghĩa ấy. Ân nghĩa không chỉ gói gọn trong cha mẹ, mà còn là thầy cô, thầy tổ, người lãnh đạo, Tam Bảo, và cả chúng sinh – mọi người có mặt trên đời này đều đáng yêu, đáng quý.

Ba món quà tốt đẹp trao tặng

Khi ta yêu quý, tôn trọng nhau, ta dành cho nhau những điều tốt đẹp. Thầy Chân Quang gợi ý ba món quà dễ dàng nhất: nụ cười, y phục và lời nói.

Món quà đầu tiên là nụ cười và ánh mắt thân thiện. Thầy kể một câu chuyện thực tế:

Ta vào chùa, nếu gặp ông bảo vệ lườm mắt, ta thấy ngại. Nhưng nếu vừa bước vào cổng chùa, gặp một em thanh niên mặc đồ đẹp, cười mình một cái, ánh mắt thân thiện, ta yên chí liền. Chỉ mới có nụ cười và ánh mắt thân thiện mà thôi là ta đã bắt đầu dành cho nhau những điều tốt đẹp.

Món quà thứ hai là y phục. Mặc đồ đẹp không chỉ làm đẹp cho mình mà còn bày tỏ sự tôn trọng với người khác. Thầy nhắc:

Mặc đồ đẹp nó có hai nghĩa. Vừa làm đẹp cho ta mà thật sự là ta cũng bày tỏ sự tôn trọng với mọi người. Cho nên cái người nào mà cái y phục nó quá thiếu vải nghĩa là quá thiếu sự tôn trọng với mọi người.

Món quà thứ ba là lời nói. Lời nói tử tế, khéo léo, lịch sự là biểu hiện của văn minh và trí tuệ. Người miền Bắc ta có truyền thống nói năng ân cần, chu đáo – đó là tài sản văn hóa của dân tộc.

Khoe cái tốt, che cái xấu

Tuy nhiên, hình thức bên ngoài chưa chắc đã phản ánh tâm hồn bên trong. Thầy nói:

Giữa cái bên ngoài và cái bên trong của ta thực sự có một khoảng cách. có những điều bên ngoài như vậy mà bên trong không phải như vậy.

Con người thường có bản năng tốt thì khoe, xấu thì che. Điều này nghe có vẻ giả dối, nhưng thầy giải thích:

Cái xấu phải che, tốt phải khoe. Đó là một điều bắt buộc của cuộc đời này chứ không phải giả dối. Ta không được quyền đem cái xấu phơi bày ra.

Ví như trong quân đội, yêu nước là kỷ luật, vi phạm sẽ bị phạt. Trong đời sống, việc che giấu những điều xấu là để tự mình tu dưỡng, chuyển hóa, chứ không phải để đánh lừa người khác. Khi ai đem cái xấu ra làm tổn thương cộng đồng, người đó đã vi phạm kỷ luật của cuộc sống.

Từ hình thức đến thâm tâm: Con đường làm thánh

Người phàm phu cố gắng bày ra điều tốt để sống với mọi người, nhưng trong lòng vẫn còn những điều xấu. Bậc thánh thì bên ngoài và bên trong đều tốt đẹp. Thầy gợi ý chúng ta thu ngắn khoảng cách đó:

Ta rút ngắn cái khoảng cách bên trong và bên ngoài lại tức là ta đang đi trên con đường thánh đạo.

Thầy kể về những tiếp viên hàng không: người trẻ nói năng đúng bài bản nhưng nội tâm khô khan; người lớn tuổi thì ân cần thật sự vì đã chuyển hóa từ lâu. Khi ta luôn thật lòng yêu thương, ta sẽ nhận được sự đón nhận nồng ấm từ mọi người trong đời này.

Mỗi ngày, trước Phật đài, chúng ta đều còn những điều xấu trong tâm. Nhưng nếu biết giấu lại những gì chưa tốt để tự mình chuyển hóa, và luôn nở nụ cười, gửi lời tử tế, mặc áo đẹp tôn nghiêm, thì cuộc sống này còn nhiều hy vọng. Vu Lan không chỉ là ngày tri ân cha mẹ, mà còn là lời mời gọi để ta bước đi trên con đường trở thành bậc thánh nhân trong mỗi hơi thở.