Nói mà như nín, nín mà như nói: Bí quyết của người đệ tử Phật giữa tu hành và độ sinh

Có một vị đệ tử mất một lượng vàng, vội đến thưa với thầy. Thầy chỉ đáp một câu: "Hồi chưa có cây vàng đó, thầy trò mình cũng sống được." Chỉ một câu, người đệ tử tỉnh ngộ hoàn toàn. Đó là sức mạnh của sự im lặng — thứ mà người tu hành rèn luyện cả đời. Nhưng nếu im lặng mãi, làm sao chia sẻ được Phật pháp cho người khác? Phải chăng hai việc này mâu thuẫn? Bài viết sau đây sẽ mang đến một góc nhìn thú vị từ lời dạy của Thầy Thích Chân Quang.

Hai việc lớn để đền ơn Phật

Đức Phật đến với cuộc đời này, mang theo ánh sáng giác ngộ. Đền ơn Phật không phải bằng hoa, hương hay lễ bái, vì Phật không cần. Theo Thầy Thích Chân Quang, chúng ta đền ơn Phật bằng hai việc:

• Tự giác: Tự tu, tự chứng, để mình tiến đạo.
• Giác tha: Đem Phật pháp chia sẻ đến mọi người.

"Đền ơn Phật thì chúng ta có hai việc. Một là tự giác, hai là giác tha. Tức là tự tu để tiến đạo, và đem Phật pháp chia sẻ đến mọi người."

Chỉ có điều, hai con đường ấy có vẻ ngược nhau. Một bên đòi hỏi kính đáo, im lặng, khiêm hạ; một bên lại cần mạnh dạn, cởi mở, thuyết phục. Làm sao vừa tu cho mình, vừa dẫn dắt người khác?

Khi tu, ta cần im lặng. Khi độ sinh, ta phải nói

Người tu hành chân chính thường ít nói. Họ biết rằng nói nhiều là dấu hiệu của tâm loạn. Thầy dạy:

"Cái người mà nói nhiều quá, người ta biết tâm này loạn. Còn cái người mà bắt đầu nhiếp tâm được, tâm lắng trong thanh tịnh thì cái điều đầu tiên là ít muốn nói."

Nhưng khi bước ra hoằng pháp, im lặng lại không thể. Nếu gặp ai cũng chỉ cười cười, người ta sẽ nghĩ thầy tu câm, không muốn học đạo. Vì vậy, để giáo hóa, ta buộc phải nói — thậm chí phải nói hay, nói hấp dẫn. Thầy ví von: "Để giáo hóa cho giỏi mà im lặng thì đạo Phật tiêu luôn. Buộc phải nổ."

Thế nhưng, nói nhiều dễ sinh khoe khoang, bản ngã trỗi dậy. Đó là một vòng lẩn quẩn.

Đôi cánh chim nằm ở hai phía ngược nhau

Để giải quyết, Thầy đưa ra hình ảnh con chim:

"Nếu nghiêng một bên thì giống như con chim chỉ có một cánh. Đôi cánh của con chim nằm ở hai phía ngược nhau nhưng nó nâng con chim bay cả bầu trời."

Tự tu và giáo hóa cũng vậy. Chúng đối nghịch nhưng bổ sung. Muốn bay, phải vỗ đều hai cánh. Cái khó là ta chỉ có một cái miệng, làm sao vừa ngậm để tu, vừa mở để nói?

Nói mà như nín, nín mà như nói

Bí quyết nằm ở câu thần chú này. Thầy giải thích:

"Nói mà như nín là khi trình bày Phật pháp mà ta không thấy dấu vết bản ngã trong đó. Nín mà như nói là vị đó im lặng nhưng sự im lặng rung động tâm gan người nghe. Gọi là 'mặt như lôi' — im lặng như sấm sét."

Một vị thầy im lặng vẫn có thể nói với bạn bao điều bằng ánh mắt, nụ cười. Một vị thầy thuyết pháp suốt ba giờ vẫn không khoe một câu nào về mình. Đó là sức mạnh của người đã dung hòa được hai cực.

Ta hãy tập nói mà không tự khen, nín mà vẫn yêu thương. Khi nói, ta ca ngợi Phật pháp, ca ngợi các tấm gương tốt, không để bóng dáng cái "tôi" len vào. Khi nín, ta giữ lòng từ bi rộng mở giữa sự tĩnh lặng.

Tránh duyên để tu, tiếp xúc để độ sinh

Một mâu thuẫn khác: người tu thường tránh tiếp xúc để khỏi phiền não, nhưng muốn giáo hóa thì phải gặp gỡ nhiều người. Thầy khuyên:

"Khi không tiếp xúc, lòng mình vẫn yêu thương chúng sinh. Khi tiếp xúc, vẫn phải giữ mình như trong rừng vắng cô độc."

Nghĩa là ở trong cốc, mỗi ngày vẫn phải quỳ lạy, phát nguyện độ chúng sinh. Khi tiếp xúc với đời, chỉ dừng ở mức giáo hóa, không dẫm sâu vào đời sống người khác, cũng không để người ta lôi mình vào "bùn lầy". Chào nhau, nói vài lời đạo lý rồi thôi.

Đó là bản lĩnh của người tu giữa dòng đời.

Giản dị cho mình, trang nghiêm cho người

Còn một sự đối nghịch nữa: tự tu thì cần đơn sơ, nhưng giáo hóa lại cần sự trang trọng. Thầy kể về những vị ẩn sĩ trong hang đá, sống cực kỳ giản dị, khiến ta kính phục. Nhưng khi tổ chức lễ Phật Đản, phải lo đủ: đèn hoa, nhà vệ sinh, chỗ ngồi, thức ăn... Đông người thì phải có "đầu vào" và "đầu ra" ổn định, rồi mới tới lễ nghi.

Chúng ta xây chùa to đẹp để chư Tăng về tu và cho Phật tử đến học đạo. Nhưng trong lòng, ta vẫn cần một "cốc lá" giản dị để tự tu. Như vậy là khéo dung hòa.

Con đường của người đệ tử Phật là con đường của đôi cánh. Đôi khi phải khép miệng lại để lắng nghe tâm mình. Đôi khi phải mở lời để mang ánh sáng đến người khác. Nếu bạn đang thắc mắc: "Mình cứ im lặng hay nói hoài đây?" Hãy nhớ lời Thầy: Nói mà như nín, nín mà như nói. Đừng chọn một bên. Hãy vỗ đôi cánh của mình — vừa tu tập vừa chia sẻ. Ngay hôm nay, bạn có thể bắt đầu bằng việc lắng nghe và nói với một nụ cười.