Nói Mà Như Nín, Nín Mà Như Nói: Bí Quyết Cân Bằng Tự Tu Và Giáo Hóa

Bạn có bao giờ cảm thấy bối rối khi nghe giảng rằng người tu hành phải im lặng, ít nói, khiêm hạ, nhưng đồng thời lại phải thuyết pháp, giáo hóa chúng sinh, mà để giáo hóa thì phải nói nhiều, phải màu mè, phải tiếp xúc? Nếu chỉ chọn một bên, bạn giống như một con chim chỉ có một cánh, không thể bay lên. Vậy làm sao để vừa tu cho chính mình vừa độ cho người khác? Đây là câu chuyện mà Thầy Thích Chân Quang đã chia sẻ qua bài giảng "Trí Tuệ Để Tu - Trí Tuệ Để Giáo Hóa" mà chúng ta hãy cùng lắng nghe.

Đôi cánh của con chim

Thầy Thích Chân Quang mở đầu bằng nhận định: Để tự tu, cần sự kính đáo, im lặng, khiêm hạ, ít nói về mình. Nhưng để giáo hóa, buộc phải nói, phải trình bày, phải chia sẻ. Hai con đường này ngược nhau, mâu thuẫn với nhau. Thế nhưng, như đôi cánh của con chim nằm ở hai phía đối nghịch, nhờ có cả hai mà chim bay được khắp bầu trời. Vị đệ tử Phật phải khéo dung hòa hai cực này mới thành tựu được giác hạnh viên mãn.

“Một người đệ tử Phật phải khéo biết dung hòa hai cái điều ngược nhau này mới có thể thực hiện được cái giác hạnh viên mãn là tự giác giác tha. Còn nếu ta nghiêng một bên thì giống như con chim chỉ có một đôi cánh.”

Nhưng làm sao để vừa im lặng để tu, vừa nói để chia sẻ? Thầy đưa ra một lối đi tinh tế: “Nói mà như nín, nín mà như nói”. Đó là nghệ thuật của người tu sĩ: khi giảng pháp, ta không để dấu vết của bản ngã, không tự đề cao mình, chỉ ca ngợi Phật pháp và các bậc thánh. Khi im lặng, ta vẫn có sức mạnh như sấm sét, khiến người đối diện rung động bởi chính sự tĩnh lặng và từ bi của ta.

Nói mà như nín, nín mà như nói

Thầy kể về một vị hòa thượng già, khi đệ tử mất một cây vàng đến than thở, ngài chỉ nói một câu: “Hồi chưa có cây vàng đó, thầy trò mình cũng sống được mà con.” Câu nói như một nhát chém vào tâm thức, khiến người đệ tử tỉnh ngộ. Đó là “nín mà như nói” – im lặng ở ngoài mặt, nhưng bên trong là sấm sét của đạo lực. Ngược lại, “nói mà như nín” là khi ta trình bày pháp xong, người nghe không thấy chút bóng dáng nào của bản thân ta, chỉ thấy pháp và tấm gương của chư Phật.

“Khi nói mà như nín, khi nín mà như nói là ta xử lý được điều này. Nói mà như nín, nín mà như nói. Nín mà như nói. Đó là ngày xưa các vị thiền sư hay dùng cái từ mặt như lôi. Mặt là im lặng, lôi là sấm sét. Tức là cái vị đó im lặng mà như sấm sét rền vang cả bầu trời.”

Vậy để đạt được điều đó, mỗi lời nói phải chuyển tải được sự khiêm hạ, mỗi sự im lặng phải đầy ấp từ bi. Khi đó, ta không còn lo lắng về mâu thuẫn giữa tu và nói, bởi vì nói hay nín đều là một dòng chảy của giác ngộ.

Tránh duyên để tu, tiếp duyên để độ

Thầy chỉ ra thêm một mâu thuẫn nữa: muốn tự tu thì phải tránh duyên, ít tiếp xúc, có khi nhập thất để cắt mọi sự rắc rối. Nhưng muốn giáo hóa thì phải tiếp xúc, gặp gỡ chúng sinh. Nếu chỉ nhập thất, ta có thể hết phước, vẫn còn nợ cuộc đời; nếu tiếp xúc quá nhiều, phiền não và nghiệp chướng sẽ khởi lên.

“Khi không tiếp xúc, lòng mình vẫn yêu thương chúng sinh. Mà khi tiếp xúc thì vẫn phải giữ mình như trong rừng vắn cô độc.”

Đây chính là bản lĩnh của người tu: sống một mình nhưng lòng rộng mở với tất cả; hòa mình vào chúng sinh nhưng không để ai chạm sâu vào đời mình. Chào nhau, nói chuyện pháp, rồi dừng lại. Đừng hỏi về đời sống riêng tư, đừng dẫm sâu vào cuộc đời người khác. Như vậy, ta vừa có duyên độ sinh, vừa giữ được thanh tịnh trong tâm.

Đơn sơ cho mình, màu mè cho chúng sinh

Một sự mâu thuẫn khác: khi tự tu, ta chỉ cần ba y một bát, cơm rau đạm bạc, thiền định trong cốc lá. Nhưng để giáo hóa, ta cần chùa to đẹp, lễ hội rộn ràng, ca nhạc, hoa đèn. Có người sẽ thắc mắc: “Tu hành cần chi chùa to?” Nhưng Thầy quả quyết rằng: “Cái này là giáo hóa. Mà nếu chùa không biết cái này là chết, là mất bổn phận của một ngôi chùa.”

“Một cái cốc lá, một cái sạp tre, một cái bếp, một cái lò, vài cây củi, ít gạo, rau qua ngày là hạnh phúc rồi. Nhưng mà để giáo hóa chúng sinh thì sao? Ngược lại ta phải có điện thấp sáng, có sân ngồi, có bàn ghế, có nước uống, có ca sĩ hát.”

Người tu phải sống giản dị để tự mình thành tựu, đồng thời phải biết trang trí, tạo niềm vui cho đại chúng để họ đến với Phật pháp. Đó là hai mặt của một cơ thể: nội tâm đạm bạc, ngoại hành rực rỡ, nhưng cả hai đều vì lợi ích của chúng sinh.

Học cách dung hòa

Vậy chúng ta, những người con Phật trong thời hiện đại, hãy tự đặt mình vào con đường tu tập và hoằng pháp. Đừng sợ mâu thuẫn, vì đó chính là cơ hội để ta rèn luyện từ bi và trí tuệ. Hãy thực hành “nói mà như nín, nín mà như nói”, “một mình mà như đại chúng, đại chúng mà như một mình”. Hãy sống giản dị nhưng đừng khép kín; hãy phong phú nhưng đừng dính mắc.

Như đôi cánh của con chim – một bên im lặng, một bên nói pháp – cùng vỗ nhịp, tung cánh bay lên bầu trời giải thoát. Và mỗi bước ta đi, việc ta làm, lời ta nói, đều là cách ta đền ơn Phật, vừa tự giác, vừa giác tha.