Người Trí Như Tuấn Mã: Bỏ Sau Con Ngựa Hèn

Có bao giờ bạn tự hỏi: "Điều gì tạo nên trí tuệ đích thực?" Phải chăng là sự lanh lợi trong lời nói, hay là một thứ gì sâu thẳm hơn? Bài Kinh Pháp Cú thứ 11 mà Thầy Thích Chân Quang giảng trong buổi pháp thoại mới đây đã trả lời câu hỏi đó bằng một hình ảnh đầy sức mạnh: con tuấn mã vượt xa con ngựa hèn.

Câu Chuyện Hai Vị Tỳ Kheo: Giữa Tinh Cần Và Giải Đãi

Ngày xưa, có hai người huynh đệ cùng xuất gia, cùng đến với Phật để nhận pháp tu. Phật cho mỗi người một đề mục, rồi họ đến một khu rừng vắng để tu tập. Đời sống ở đó chẳng thuận lợi: đêm Ấn Độ rất lạnh, muỗi mòng nhiều, khất thực phải đi xa. Một vị tỳ kheo rất tinh cần, ngoài giờ khất thực và các nghi lễ, dành trọn thời gian để tọa thiền nhập định. Vị kia thì phí thời gian vào việc la cà, nói chuyện, và khi đêm xuống lấy lý do trời lạnh để đốt củi, rủ bạn nói chuyện thế gian cho đến sáng. Vị ấy còn xỏ xiên bạn mình: "Ngồi riết thành cóc!"

Khi Đức Phật ghé thăm, vị giải đãi vội nói dối rằng mình tinh tấn. Phật nghiêm mặt quở:

"Ông đã lười biếng phí bao nhiêu thời gian mà còn không biết quý trọng cái người bạn đạo rất tinh tấn của mình. Còn người này mới là con của ta. Như cái con tuấn mã vượt trên cái đường xa bỏ lại đằng sau cái con ngựa hèn yếu."

Đức Phật dạy bài kệ ngắn: "Tinh cần giữa phóng dật, tỉnh thức giữa lầm mê. Người trí như tuấn mã, bỏ sau con ngựa hèn." Chỉ một bài kệ, nhưng ý tứ quyết liệt, dùng hình ảnh con ngựa đẹp để ví cho người có trí tuệ.

Trí Tuệ Đích Thực Là Tinh Cần Và Tỉnh Thức

Câu kệ mở ra một định nghĩa trí tuệ rất độc đáo: giữa bao nhiêu người phóng dật, lười biếng, mình vẫn tinh cần; giữa bao nhiêu người sai lầm, mình vẫn tỉnh thức. Đó chính là người trí. Thầy Chân Quang giải thích:

"Nếu chúng ta có siêng năng, chúng ta có tỉnh thức thì biết rằng chúng ta có trí tuệ. Và cái người nào mà có trí tuệ thì buộc người đó phải luôn luôn siêng năng và tỉnh thức. Chứ không thể nói rằng cái người đó có trí tuệ là người đó ăn hay nói giỏi."

Đừng nhìn bề ngoài lời nói lanh miệng, biết cãi, biết hùng biện mà tưởng là trí tuệ. Trí tuệ thực sự được đánh giá qua cách sử dụng thời gian và việc làm đúng hay sai.

Siêng Năng: Không Phí Thời Gian

Thầy Chân Quang nhấn mạnh: "Siêng năng nghĩa là làm việc nhiều, học tập nhiều và tu tập nhiều." Người trí luôn thấy vô số việc cần làm. Thời gian không bao giờ đủ. Ngược lại, người ngu mới thấy một ngày 24 giờ dài quá, không biết làm gì, đành "giết thời gian" hay gọi là "ở không". Thầy đưa ra một lời cảnh tỉnh:

"Một ngày trôi qua 24 tiếng đồng hồ, nếu có một khoảng thời gian, khoảng một giờ nào đó trong ngày ta không biết làm chuyện gì thì ngay lập tức ta là người ngu si liền. Có vô số việc trên đời để làm. Từ đây cho đến ngày ta thành Phật thì triệu triệu tỷ tỷ công việc phải làm mà ta nghĩ không ra, không biết làm gì hết."

Khi ta biết đạo, tự nhiên ta nhìn ra vô số việc để làm: lạy Phật, ngồi thiền, kinh hành, học kinh, nghe pháp, làm phước, từ thiện, giúp đỡ người khác. Nếu ai hỏi "ngày mai anh làm gì?" mà ta trả lời "chưa biết" thì cần phải sám hối ngay, vì vừa thiếu trí tuệ.

Tỉnh Thức: Không Phạm Sai Lầm, Không Đắm Say

Đừng nhầm lẫn giữa "tỉnh giác" và "tỉnh thức". Tỉnh giác là trạng thái trong thiền định, tâm rỗng rang, thanh thản. Còn tỉnh thức là sự thức tỉnh thuộc về lý trí, triết lý: không phạm sai lầm, không đắm say hưởng thụ. Thầy Chân Quang kể câu chuyện một người được nhờ giữ 100 cây vàng, rồi người ấy mất tích mười năm. Nếu ta khởi ý nghĩ "được phép dùng", ta đã phạm sai lầm và mất tỉnh thức. Đúng phải là tiếp tục kiên nhẫn giữ gìn, hoặc dùng toàn bộ số vàng để làm công đức hồi hướng cho người đó, chứ không giữ lại một đồng.

"Tỉnh thức giữa một cái thế gian lầm mê này gọi là không phạm sai lầm."

Khi ta biết mạnh mẽ thoát ra khỏi cám dỗ của thưởng thức, không để tâm tham, sân, si chi phối, ta là người tỉnh thức.

Tinh Cần Trong Thiền Định

Nghĩa rộng, tinh cần là làm việc, học tập, tu tập. Nhưng trong bài kệ này, Phật ám chỉ riêng sự tinh cần trong công phu thiền định. Thầy Chân Quang nhắc lại câu chuyện một vị sa di bị các sư huynh chê bẩn, không tắm rửa. Sư huynh nói: "Sao con dơ quá, không có giờ quẹt mũi à?" Sư đệ cười: "Em không có thì giờ, sư huynh ơi." Cuối cùng ngài ấy chính là một vị thánh tăng, đi ngang qua luôn phải bước bằng hai tay để tránh dẫm lên cuốn kinh. Từ đó cho thấy: một vị tu không lúc nào sơ hở, luôn giữ gìn tâm mình trong mọi lúc.

Vậy nên, hãy xem lại thời gian mình dành cho thiền định. Nếu tâm ta còn căng thẳng, loạn động mà vẫn không chịu ngồi thiền, đó là dấu hiệu thiếu trí tuệ. Hễ có giờ trống, ta hãy tranh thủ bắt chân lên ngồi thiền, nghĩa là buông lỏng toàn thân, theo dõi hơi thở ra vào, để tâm lắng dịu. Đó chính là cách thực hành tinh cần như một tuấn mã.

Hãy Là Tuấn Mã Trên Đường Đạo

Bài Kinh Pháp Cú thứ 11 như một tiếng chuông thức tỉnh. Hãy tự hỏi: Mỗi ngày, ta đã sử dụng thời gian như thế nào? Có bao nhiêu khoảng trống vô ích? Mỗi tuần, ta dành bao nhiêu giờ cho thiền định? Đừng phí phạm dù một sát na. Hãy bắt đầu ngay hôm nay: bỏ lại sau lưng con ngựa hèn của lười biếng và sai lầm, để phi nhanh như tuấn mã trên con đường tỉnh thức.