Nắm lấy cọng cỏ giữa dòng sông: Lời dạy về năm uẩn và cánh cửa tu tập

Bạn có bao giờ đứng trên bờ sông nhìn dòng nước chảy xiết không? Hãy tưởng tượng một người đang bị dòng nước cuốn trôi, tay chới với, liều mình nắm lấy một cọng cỏ lau bên bờ. Nhưng cọng cỏ ấy quá yếu, đứt ngay. Phật đã dùng hình ảnh đó để mở đầu một bài kinh trong Tương Ưng Bộ – phẩm Hoa. Và bài kinh ấy, qua lần giảng dạy của Thầy Thích Chân Quang, có thể làm thay đổi cách chúng ta nhìn về thân này, về cuộc đời này.

Dòng sông cuốn trôi và cọng cỏ lau

Trong phẩm Hoa, Đức Phật ví dòng sông chảy xiết là dòng luân hồi. Trên hai bờ, có nhiều loại cỏ lau, cỏ ca, cỏ birana... Một người bị dòng nước cuốn trôi, vì muốn cứu mạng nên nắm lấy cỏ bên bờ. Nhưng cọng cỏ ấy "bực đứt" – nghĩa là đứt gãy – và người ấy rơi vào tay ách khổ nạn.

Nếu người ấy nắm lấy cỏ lau, cỏ này có thể bị bực đứt. Do nhân duyên ấy, người ấy bị rơi vào tay ách khổ nạn.

Đức Phật dùng hình ảnh này để nói về năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Kẻ vô văn phàm phu quán sắc là tự ngã, hay tự ngã nằm trong sắc, và với các uẩn khác cũng vậy. Nhưng năm uẩn vốn vô thường, mong manh như cọng cỏ. Chấp vào chúng, khi chúng "bực đứt" – thay đổi, hư hoại – con người bị rơi vào khổ nạn.

Thầy Chân Quang nhấn mạnh: hiểu được lý luận này thôi chưa đủ. Nếu chỉ dùng ngôn từ, Phật pháp chỉ ở ngoài da.

Hiểu mà nó biến thành sự thực hành, sự lay động trong tâm hồn mình mạnh mẽ thì sau này khi mình giảng lại nó có sức mạnh của nội tâm truyền vào người nghe.

Cửa đầu tiên: "Thấy rõ" bậc thánh là gì?

Bài kinh nói đến kẻ vô văn là người "không thấy rõ các bậc thánh". Vậy "thấy rõ" là gì? Thầy giải thích rằng trong ngôn ngữ, "thấy" còn mang nghĩa là gặp, thăm, đến, tiếp kiến. Đây là cánh cửa đầu tiên của sự tu tập.

Cái cánh cửa đầu tiên để bước vào sự tu học là thấy rõ bậc thánh, tức là gặp gỡ, thăm hỏi, hiểu biết, đồng cảm, tri kỷ.

Vì vậy, người tu không thể không có thầy. Chính nhờ "thấy rõ" mà chúng ta lựa được một vị thầy hoặc nhiều vị thầy để siêng năng tới lui, thừa sự, học hỏi.

Chúng ta phải lựa được vị thầy hoặc nhiều vị thầy để mình phải siêng năng tới lui, thừa sự thăm hỏi, học hỏi thì đó là cánh cửa đầu tiên.

Một người đệ tử giỏi không chỉ hiểu lời dạy của thầy, mà còn hiểu cả tâm tình, niềm uẩn, sở thích và cả những nỗi khó nói của thầy. Họ biết thầy cũng có nhược điểm, nhưng vì cái vĩ đại của thầy lớn hơn, nên vẫn thương, vẫn gắn bó như tri kỷ. Đó là thái độ chân chính trên đường đạo.

Chân lý khách quan, không phải của riêng ai

Khi Đức Phật xuất hiện, sức thu hút của Ngài khiến nhiều người từ các đạo khác thay đổi. Lúc ấy, các thầy khác bắt đầu chống đối, công kích về nhân cách và về cả giáo lý. Phật thốt lên:

Ta không tranh luận đối với đời, chỉ có đời tranh luận với ta.

Ngài còn nói một câu có vẻ lạ lùng mà Thầy Chân Quang cho là vô cùng quan trọng:

Cái gì người có trí ở đời chấp nhận là không, ta cũng nói là không. Cái gì người có trí ở đời chấp nhận là có, ta cũng nói là có.

Nói vậy, Đức Phật không phải "theo" người khác. Ý Ngài là: đạo pháp Ngài dạy là một chân lý khách quan, không phải do Ngài tưởng tượng hay bày trò. Người có trí – tức bậc thánh – khi nhìn vào cuộc đời, vào con người, đều thấy cùng một quy luật. Vì vậy, khi giảng pháp, chúng ta không được nói chuyện "trên mây trên gió", đặt ra những câu chuyện thần thánh cao siêu mà không dính dáng gì đến đời sống. Hãy nói từ những nỗi đau, niềm hạnh phúc, sự lầm lỡ, sự sáng suốt của con người. Đó là lý do đạo Phật có sức sống.

Đừng vì thân mà trôi giạt, đừng hành xác

Chấp vào sắc ấm, chúng ta quá quan trọng cái thân: ăn thật ngon, mặc thật đẹp, nổi mụn là lo lắng. Nhưng hành hạ thân, khổ hạnh để cho nó ăn không đủ chất, ngủ không đủ giấc, thì cũng là một cực đoan sai lầm. Thầy nói:

Nếu trong đời sống này mà chúng ta chấp cái thân này thì rõ ràng chúng ta không thoát khỏi đau khổ.

Hãy đối xử với thân công bằng, như chiếc bè để tu tập. Đừng tô điểm, nhưng cũng đừng bỏ bê. Thầy có lời dặn vui mà thắm:

Muốn nhịn, muốn gì đó đâu không biết. Nhưng mà xin tắm vì người chung quanh xin vui lòng ngày tắm hai bữa giùm.

Người tu chân chính sống bình thường, không lập dị, không lòe loẹt, nhưng nội tâm họ luôn quán thấy thân này là hư giả, là vô thường.

Giảng pháp phải từ thực hành

Câu "đừng chấp vào sắc ấm" ai cũng hiểu. Nhưng để giảng được với sức mạnh, mỗi ngày người tu phải ngồi thiền, lặng lẽ quán thân, thấy thân này là giả. Từ thân, dần dần thấy thọ, tưởng, hành, thức. Đó là đức Phật ca ngợi là tối thượng trong các pháp tu tập. Thầy Chân Quang đã dạy:

Chúng ta nhớ như vậy, đây là điều quan trọng. Vì vậy cái phẩm này ngắn nói rằng bám vào năm ấm là mình trôi vào đau khổ. Câu đó ai cũng hiểu hết. Nhưng mà để giảng được điều này mình phải thực hành năm này qua năm kia.

Chỉ khi nào trí tuệ thấm vào xương tủy, lời giảng mới lay động được người nghe. Đó là yếu chỉ của phương pháp diễn giảng mà Thầy luôn nhắc.

Kinh Phẩm Hoa ngắn, nhưng chứa đựng những vấn đề lớn: tính cách vô thường của năm ấm, cánh cửa đầu tiên là thấy rõ bậc thánh, và chân lý khách quan không phải do Phật đặt ra. Hãy bắt đầu bằng việc đến gặp gỡ, học hỏi nơi các bậc thiện tri thức; rồi mỗi ngày dành chút thời gian ngồi lặng lẽ, quán thân như hư giả, không nắm giữ. Hãy để bài kinh này đi vào cuộc sống, để những lời Phật không chỉ còn trên trang giấy. Như vậy, ta mới có thể thoát khỏi dòng sông cuốn trôi, bước lên bờ giác ngộ.