Lý tưởng hay ảo tưởng? Sợi tơ mỏng manh định hình cuộc đời bạn

Có bao giờ bạn tự hỏi: Điều gì đang dẫn dắt cuộc đời mình? Một lý tưởng cao đẹp hay một ảo tưởng phù hoa? Trong một bài giảng sâu sắc, Thầy Thích Chân Quang đã mở ra một cách nhìn mới về bốn phạm trù tâm lý: lý tưởng, ảo tưởng, thực tế và thực dụng. Thầy cảnh báo rằng nếu ta không chủ động chọn cho mình một lối sống, ta sẽ vô tình rơi vào một trong bốn trạng thái này. Vậy đâu là con đường sáng suốt?

Lý tưởng: ngọn đèn soi đường

Lý tưởng là gì? Không phải là một ước mơ hão huyền, mà là một định hướng sống cao thượng, hướng đến tương lai. Nó là ngọn đèn giúp ta giữ mình giữa những cám dỗ và khó khăn. Khi có một lý tưởng sống cao đẹp, ta tự biết dừng lại trước những cơn nóng giận, lòng tham hay sự ích kỷ. Chính lý tưởng đó dằn xé, trăn trở và chiến đấu với những ý nghĩ xấu trong ta.

Nếu ta sống trên đời mà ta thiếu một lý tưởng sống thì ta xem như cuộc đời này lạc lối, mất hướng, rất dễ làm điều sai lầm, bậy bạ.

Lý tưởng không chỉ là một khái niệm trừu tượng. Theo Thầy Chân Quang, nó được đo bằng mức độ phụng sự vượt lên trên bổn phận.

Đạo đức và lý tưởng: vượt lên bổn phận

Thầy phân biệt rõ: làm tròn bổn phận là đạo đức, còn làm nhiều hơn bổn phận là lý tưởng. Một người chăm lo cho cha mẹ, vợ con là có đạo đức. Nhưng khi rảnh rỗi mà bước sang giúp đỡ hàng xóm, đó là lý tưởng. Người thầy giáo dạy trò trong lớp là đạo đức, nhưng khi làm hiệu trưởng lo cho cả trường, vẫn chỉ là đạo đức nếu đó là trách nhiệm. Lý tưởng bắt đầu khi ta yêu thương nhiều người hơn, không ai bắt buộc, nhưng lòng ta thôi thúc.

Cái người có lý tưởng tức là người mong ước rằng sau này ta sẽ phụng sự được cho nhiều người hơn cái phạm vi mà bổn phận của ta phải lo.

Người chiến sĩ cầm súng bảo vệ tổ quốc là làm tròn bổn phận, nhưng vì liên quan đến vận mệnh cả nước, nên đó cũng là lý tưởng. Người tu sĩ cũng vậy – nếu vì bị bỏ rơi mà đi tu thì chưa phải là lý tưởng. Nhưng khi đã thực sự bước theo con đường Phật, lời kinh, giới luật không cho phép họ sống hẹp hòi. Ngay cả khi ăn cơm, họ cũng phải tự hỏi: hôm nay mình làm gì cho đời mà đáng ăn bát cơm này? Chính những điều đó ép tâm hồn họ mở rộng ra thành lý tưởng.

Ảo tưởng: con dao hai lưỡi của tham vọng

Lý tưởng và ảo tưởng cách nhau một sợi tơ. Cả hai đều là ước mơ lớn, nhưng ảo tưởng mang dấu ấn của cái tôi. Nó là tham vọng phục vụ lợi ích cá nhân, và tự đánh giá mình cao hơn sự thật. Một người học vật lý hạt nhân có thể vì lý tưởng phục vụ nhân sinh, hoặc vì ảo tưởng chế bom để đe dọa người khác. Chính ý tưởng ác độc đó tàn phá tâm hồn và dẫn đến sự điên rồ.

Ảo tưởng khác với lý tưởng: cả hai đều ước mơ lớn, nhưng người lý tưởng không nghĩ đến lợi ích cá nhân, còn người ảo tưởng bị lẫn vào lợi ích cá nhân mình, và đánh giá mình cao hơn thực tế.

Thầy kể về một người quen thời trẻ, tự cho mình là thiên tài có thể xoay chuyển thế sự. Người đó nói chuyện rất khôn, nhưng hơn 40 năm sau, đã chìm mất trong bệnh viện tâm thần. Đó là giá của ảo tưởng. Nhờ Phật pháp, Thầy nhận ra mình không giỏi như mình tưởng, và tránh được ảo tưởng nhờ hướng ước mơ về cộng đồng. Thầy cũng dạy võ sinh phải tôn trọng các võ phái khác, vì "thật sự các võ phái khác giỏi hơn mình" – câu nói đơn giản nhưng diệt trừ tâm hơn thua.

Dạy con một lý tưởng sống

Cha mẹ và ông bà có một vai trò quan trọng: định hướng cho con cháu có một lý tưởng sống ngay từ nhỏ. Thầy gợi ý: hãy nhờ con lau nhà bếp, lau nhà khách. Khi con làm xong việc của mình, ta khéo léo hỏi: "Nếu chị con ốm, con có phụ giúp chị không?" Nếu con sẵn sàng phụ dọn nhà bếp dù không được phân công, đó chính là bước đầu của lý tưởng.

Phải cho con mình một lý tưởng sống chứ đừng để tâm thức nó lang thang rồi mai mốt có ai chụp lấy tâm hồn của nó thì rất là uổng phí.

Đừng ích kỷ hay tự đánh giá quá cao bản thân. Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ nhất: phụ giúp người khác trong lúc họ bận, chia sẻ với hàng xóm, cống hiến hết mình cho việc chung. Lý tưởng không ở đâu xa, nó nằm ngay trong sự sẵn lòng vượt lên bổn phận mỗi ngày. Và trên tất cả, hãy nương vào Phật pháp để thắp sáng ngọn đèn lý tưởng, biến ước mơ thành hành động, để cuộc đời trở nên ý nghĩa hơn.