Làm Phước Trong Kinh Kim Cang: Vì Sao Có Phước Mà Không Có Đạo Đức?

Chúng ta thường nghĩ rằng cứ bố thí, cúng dường, xây chùa, in kinh là có phước. Nhưng Kinh Kim Cang mở ra một chân trời khác: có những việc làm phước giúp ta tăng trưởng đạo đức, và có những việc làm phước tuy hình thức là thiện nhưng lại không chuyển hóa được tâm hồn. Vậy đâu là cách làm phước đúng nghĩa? Hãy cùng lắng nghe Thầy Thích Chân Quang giảng bài thứ 19 của Kinh Kim Cang để tìm câu trả lời.

Khi làm phước, ta có thể hiểu lầm

Trong đoạn kinh hôm nay, Phật hỏi Tu Bồ Đề: nếu có người đem châu báo bằng với các núi Tu Di trong tam thiên thế giới để bố thí, rồi có người thọ trì, đọc tụng, và giảng giải kinh Bát Nhã Ba La Mật, thì người sau được phước đức nhiều hơn người trước gấp trăm nghìn vạn lần. Thầy Thích Chân Quang nhấn mạnh: “Chúng ta phải coi chừng, có nhiều điều chúng ta hiểu lầm, chúng ta có thể mang tội.” Nhiều người nghe đến đây liền nghĩ rằng chỉ cần tụng kinh là có phước, bỏ hết việc làm thiện. Nhưng ý Phật không phải như vậy. Đức Phật muốn nói rằng giá trị của việc thọ trì kinh nằm ở nội dung đạo đức mà kinh chuyển tải, chứ không phải ở hình thức tụng đọc.

Phật dạy: “Nếu có người đem châu báo bằng với các núi Chúa tu di trong tam thiên thế giới để bố thí, rồi lại có người thọ trì đọc tụng kinh Bát Nhã Ba La Mật này... thì người sau được phước đức nhiều hơn người trước gấp trăm nghìn vạn lần.”

Thầy chỉ rõ: “Cái mục đích của kinh này là nhấn mạnh vào cái đạo đức khiêm hạ: dù làm được rất nhiều điều lành mà không chấp công, thương yêu tất cả chúng sinh mà không thấy có chúng sinh để cho mình thương, chứng tột cùng tâm linh mà vẫn không thấy hơn người.” Những công đức giới hạn chỉ là phước hữu vi, còn công đức Kim Cang mới là phước vô lượng.

Đạo đức: yếu tố không thể thiếu để chứng thánh quả

Nhiều người lầm tưởng rằng nhập định sâu trong rừng núi là đắc đạo. Nhưng Thầy Thích Chân Quang cho biết: “Trong đạo Phật có hai con đường khác nhau: một con đường là tứ thiền cửu định, nhập định sâu dần để đạt được những mức độ tâm linh chuyên sâu; và bước thứ hai là hoàn thiện đạo đức dần dần để chứng được thánh quả.” Có người đạt được thiền định thâm sâu mà vẫn không chứng được thánh quả, chỉ vì không tăng trưởng đạo đức. Đức Phật từng dạy: người chứng được sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền nhưng không phải là đệ tử Phật, không được học giáo lý căn bản thì vẫn không thoát khỏi luân hồi. Chính đạo đức mới làm nên khác biệt.

Thầy dạy: “Có người đạt được thiền định thâm sâu mà vẫn không chứng được thánh quả, chỉ bởi vì người đó không tăng trưởng được đạo đức.”

Trong Nikaya, Đức Phật phân ra mười kiết sử - mười mức độ đạo đức mà một người tu phải phá dần. Từ việc không ích kỷ, không nóng giận, cho đến sự khiêm hạ tuyệt đối. Ngay cả một vị thánh A Na Hàm, khi còn chút thỏa mãn với cảnh giới cõi trời, Phật cũng chê là còn ngã mạn. Vậy đạo đức trong đạo Phật sâu xa đến mức nào!

Hai loại làm phước: loại nào giúp tăng trưởng đạo đức?

Thầy Thích Chân Quang nói: “Khi học kinh Kim Cang, chúng ta thấy vấn đề làm phước được chia làm hai loại: có một loại làm phước làm tăng trưởng đạo đức, và một loại làm phước không làm tăng trưởng đạo đức.” Nghe có vẻ lạ, nhưng thực tế: một người cũng đi làm từ thiện, cũng bố thí, cũng in kinh, cất chùa, nhưng vì cầu phước, vì muốn hạnh phúc cho riêng mình ở mai sau. Họ làm phước trên hình thức giúp người, nhưng trong tâm hồn là vì mình. Vì vậy, đạo đức không tăng trưởng. Kinh Kim Cang xuất hiện là để chỉnh lại điều này: “Làm phước mà phải tăng trưởng đạo đức, nghĩa là làm mà không chấp công.”

Thầy ví dụ: chúng ta quỳ trước Phật nguyện thương yêu mọi người, rồi gặp ai cũng ôm chầm, nói “Tôi thương bạn lắm” nhưng một đồng cũng không chịu móc ra. Như vậy có đạo đức thật không? Muốn cho đạo đức thương người lớn lên, phải cắn răng, nghiến răng, thò tay vào túi lấy vài tờ đưa cho người. Đau lòng lắm nhưng phải làm. “Phải có hành động đối xử với con người tốt, thì đạo đức trong tâm mới thành tựu.”

Cúi đầu: hành động nhỏ, đạo đức lớn

Trong bài giảng, Thầy kể về cái nhìn khi xem SEA Games: vận động viên Thái Lan chào khán giả bằng cách chắp tay, cúi đầu rất trang trọng, còn vận động viên Việt Nam thì cười cười, gật đầu. Thầy chợt nhận ra: “Ta chưa có văn hóa chào.” Tại sao? “Bởi vì cái kiêu mạng nó cứng quá, chúng ta không mềm được cái tâm mình, nên cái cổ cứng ngắt, cái đầu cứng không cúi đầu trước người khác được.” Vì vậy, muốn tập đạo đức khiêm hạ, hãy tập cúi đầu. “Hồi nhỏ, cha mẹ dạy con khách đến nhà thì khoanh tay cúi đầu. Đứa bé biết cúi đầu xuống thì sau này nó sẽ ngẩng đầu lên Vinh quan được với cuộc đời. Còn cha mẹ không dạy con cúi đầu, thì lớn lên nó sẽ cúi bởi vì cuộc đời đạp nó xuống, vì nó hết phước.”

Thầy nhắn nhủ: “Thương con mình, phải dạy nó biết khoanh tay cúi đầu. Nó không chịu làm, đánh đòn. Phải nghiêm khắc, cứng rắn như vậy để con có đạo đức.”

Xây dựng một nền tảng đạo đức cho xã hội

Thầy Thích Chân Quang cũng đề cập đến việc các quốc gia coi môn đạo đức là môn phụ, ít có tiết dạy. Dùng lý trí và pháp luật không đủ, cần có đức trị. Muốn có đạo đức, phải tin nhân quả. “Muốn dạy con người có đạo đức, phải làm cho người đó tin được nhân quả trước. Tin rằng mỗi hành vi mình đối xử với người khác đều có quả báo, không chống thì chầy, không kiếp này thì kiếp khác.” Và tin nhân quả thì phải tin luân hồi. Nhiều người ngại nói đến luân hồi vì sợ bị coi là tín ngưỡng. Thầy mạnh dạn: “Đừng ngại. Phải mạnh dạn chấp nhận và đưa lý luận đó vào học đường.” Chỉ khi có nền tảng nhân quả, chúng ta mới dựng nên một hệ thống đạo đức vững chắc cho thế hệ tương lai.

Kinh Kim Cang không bảo chúng ta bỏ làm phước. Trái lại, nó khuyên chúng ta làm phước với một tâm hồn không chấp trước. Khi chúng ta làm việc thiện vì thương chúng sinh, không màng phước báo, đạo đức ta tăng trưởng và con đường giải thoát mở ra. Hãy bắt đầu từ những hành động nhỏ: biết cúi đầu, biết cho đi, biết sống khiêm hạ. Đó chính là tinh thần của Kim Cang, là trái tim của Phật.