Khen hay chê: Thước đo đạo đức của bạn

Có bao giờ bạn tự hỏi: miệng mình nói lời nào nhiều hơn – khen hay chê?

Hôm qua, tôi lướt mạng xã hội, thấy một người đăng video quay lại một hiện tượng lạ. Họ thành thật nói rằng không biết đó là gì, nhờ mọi người giải thích. Vậy mà dưới bình luận, hàng chục người vội vã kết luận: “Dàn dựng!”, “Xạo!”. Chưa ai chứng minh được điều gì. Đây chính là cái “ẩu” của chúng sinh.

Đức Phật dạy về hạnh Phổ Hiền – một trong những công hạnh của Bồ Tát – có câu: “Nhị giả xưng tán Như Lai”, nghĩa là ca ngợi Như Lai. Nhưng tại sao ca ngợi lại quan trọng đến thế? Phải chăng vì nó phản ánh trực tiếp phẩm chất đạo đức của ta?

Lời chê và lời khen: Hai con đường

Thầy Thích Chân Quang chỉ ra rằng phàm phu mở miệng là thích chê, thích chửi. Muốn bác bỏ điều gì, họ không cần chứng minh. Cứ thấy ghét là chê, cứ thấy lạ là bảo người ta dối. Nhưng người có đạo đức thì ngược lại. Thầy nhấn mạnh:

“Người có đạo đức á sẽ thích khen nhiều hơn chê.”

Để đo mức đạo đức, hãy nhìn vào lời nói của chính mình. Thầy gợi ý: đặt hai cái hũ thủy tinh, một bỏ đậu trắng cho mỗi lần khen, một bỏ đậu đen cho mỗi lần chê. Sau sáu tháng, con chè của bạn màu nào? Nếu toàn màu đen, thật đáng lo.

Chê bai người khác không chỉ làm mất phước, mà còn khiến ta có tâm lý “chuyên môn chê bai”. Dần dà, ta có thể làm những điều tội lỗi khiến cả thiên hạ nguyền rủa. Ngược lại, khen ngợi người khác là chuẩn bị cho những công đức lớn lao, được mọi người tán thán.

Đẳng cấp của tâm: Thấy cái hay như bắt được vàng

Khi thấy người khác làm sai, tâm ta nghĩ gì? Có người mừng thầm vì có chuyện để kể “tám”. Có người thấy quả báo của họ và cảm thương xót. Thầy phân loại rõ ràng:

“Thấy người ta sai là thấy luôn quả báo của người ta. Và khi nhìn thấy quả báo người ta rồi tâm động lòng thương xót cho nên cứ cầu người ta vượt qua được lỗi lầm.”

Đó là tâm của bậc thánh. Ngược lại, thấy cái hay của người khác mà mừng như bắt được vàng, tìm cách nói rộng ra cho nhiều người biết, đó cũng là tâm của thánh.

Thầy kể: khi lái xe lướt qua, trong vài giây chúng ta thấy một người lặng lẽ cúi xuống nhặt rác bỏ vào túi lớn. Nếu tâm ta khởi lên lời khen ngợi dù không kịp nói ra, ta đã có phẩm chất đạo đức rất cao. Nếu không để ý gì, ta thuộc loại tầm thường.

Sự khác biệt nằm ở cảm xúc bên trong. Một đoạn đường dài, một lời khen nhẹ – tất cả đều là những cơ hội để tu tập.

Ca ngợi Phật: Khi cảm xúc vỡ òa thành lời

Bồ Tát Phổ Hiền ca ngợi Đức Phật với một cảm xúc vô tận, trầm lắng. Cảm xúc ấy vỡ òa thành lời nói. Thầy giải thích:

“Cái cảm xúc nó lớn rồi nó vỡ òa thành lời nói.”

Giống như một người thương ai mà không thể nói ra, lâu ngày sẽ thành bệnh tương tư. Khi lòng tràn đầy tôn kính, ta phải bộc lộ. Nhưng nhiều khi ta tụng kinh, ta đọc những bài tán Phật mà lòng không có cảm xúc. Ta tụng theo công thức, theo thói quen. Thầy nói:

“Trong lòng ta không có cái cảm nhận cái sự vĩ đại của Đức Phật.”

Như vậy, lời nói ra chỉ là môi nhấp nháy, không có trái tim. Khi tụng “Đấng pháp vương vô thượng, ba cõi chẳng ai bằng”, ta có hiểu và rung động không? Nếu có, ta đang thực hành hạnh xưng tán Như Lai.

Ba bước để trọn vẹn công đức

Thầy hướng dẫn cách thực hành đầy đủ ba bước:

• Một là khởi lên trong tâm lòng tôn kính Đức Phật với cảm xúc tràn đầy.
• Hai là nói lời ca ngợi Phật cho Phật nghe – qua việc tụng kinh, lễ bái.
• Ba là ca ngợi Phật cho chúng sinh nghe – để lan tỏa lòng tôn kính.

Về công đức, Thầy dạy rất rõ:

“Ta khen Phật cho Phật nghe thì cũng có phước... nhưng mà chỉ mới có 1/3 cái phước thôi. Ta khen người đó mà cho bao nhiêu người khác nghe thì ta mới được hai phần ba phước.”

Tức là nếu chỉ khen cho chính người ấy nghe, ta được 1/3 công đức. Nhưng đem nói rộng cho mọi người nghe, ta được trọn vẹn 10 phần công đức. Không tốn một đồng nào, mà lại cho người khác “vàng ngọc” – vàng ngọc đó là tâm tôn kính Phật, là vàng bất diệt, vô giá.

Giữ cho tâm mình một chỗ tôn kính

Vì sao cần tâm tôn kính? Thầy nói:

“Trong tâm ta có được cái tâm lý tôn kính một bậc thánh nào đó thì phải hiểu rằng quý hơn vàng bạc kim cương.”

Nếu trong lòng không còn ai để kính trọng, ta sẽ mất động lực sống, mất lý tưởng. Đó là căn bệnh trầm cảm của nhiều người trẻ hiện nay. Vì vậy, mỗi chúng ta cần giữ cho mình những người đáng kính: cha mẹ, thầy cô, lãnh đạo, những người tốt, những bậc tu hành. Đó là vàng ngọc quý giá.

Và trên hết, trái tim ta cần có Đức Phật – một bậc đạo đức vô thượng, là nguồn cảm hứng để ta phấn đấu tu tập.

Hãy bắt đầu từ hôm nay. Mỗi khi thấy ai làm điều tốt, hãy khen ngợi. Mỗi khi tụng kinh, hãy tụng bằng cả trái tim. Mỗi cơ hội, hãy kể về Đức Phật cho người khác nghe. Đó là hạnh xưng tán Như Lai, là con đường đưa ta đến bờ giác.