Học hết kinh điển, vì sao vẫn chỉ là một viên sỏi nhỏ?

Bạn có từng nghĩ: “Tôi đã đọc hết kinh điển, tôi có bằng tiến sĩ về Phật học, tôi hiểu giáo pháp hơn hết mọi người”? Nếu có, xin đọc bài này. Thầy Thích Chân Quang trong một buổi thuyết giảng đã chỉ ra một loại khiêm tốn vô cùng quan trọng – khiêm tốn trong giáo pháp – mà nhiều người tu lâu năm vẫn không nhận ra.

Khiêm tốn trong cư xử và khiêm tốn trong giáo pháp

Chúng ta thường biết đến sự khiêm hạ trong đối nhân xử thế: gặp ai cũng nhã nhặn, tôn trọng người nghèo, kính trọng người trên. Đó là đạo đức cư xử. Nhưng Thầy Chân Quang nhấn mạnh: “Sự khiêm tốn trong giáo pháp nghĩa là biết rõ sự hạn chế của mình trong kiến giải và công phu.”

“Sự khiêm tốn trong giáo pháp nghĩa là biết rõ sự hạn chế, tức là cái còn kém, cái mặt còn yếu, cái chưa đầy đủ, cái còn dở của mình trong kiến giải và công phu.”

Kiến giải là khả năng hiểu giáo lý; công phu là sự thực hành và kết quả tu tập. Ta có thể khiêm nhường ngoài miệng nhưng trong thâm tâm lại cho rằng mình đã thông suốt tất cả. Người như vậy chưa đạt sự khiêm tốn trong giáo pháp.

Bốn cạm bẫy khiến ta mất khiêm tốn giáo pháp

Thầy Chân Quang đưa ra bốn nguyên nhân khiến chúng ta tưởng rằng mình đã biết, đã tu, đã chứng:

• Tưởng mình đã thông suốt giáo lý: Học hết kinh sách, hiểu nhiều tông phái, viết được luận án tiến sĩ – nhưng “đối với cái trí tuệ của chư Bồ Tát mình mới là một cái móng tay nhỏ cắt ra.”
• Tưởng mình có nhiều công đức: Cúng dường, trì chú, nhập thất nhiều năm, độ được 70 gia đình theo Phật – và thấy mình giỏi. Ngay lúc ấy, phước báu bị hạn chế.
• Tưởng mình đã đắc đạo: Có chút tâm linh chuyển biến, thần thông, tưởng mình đạt thánh quả. Nhưng “dù ta có bỏ ra 50 năm công phu tu tập đằng đẳng... thật sự vẫn chỉ là một viên sỏi nhỏ dưới một cái chân núi mênh mông.”
• Không thấy sự gia hộ của Phật: Làm được việc lớn mà quên rằng Phật luôn âm thầm theo dõi, gia hộ. “Khi mình thành công mà mình không hiểu được cái phần lớn là sự gia hộ của Tam Bảo thì đó là mình không có được cái sự khiêm tốn trong giáo pháp.”

Nhân quả tinh vi: Vì sao hái mật ong cũng có thể là trộm cắp

Để thấy rõ sự hạn chế của mình, Thầy kể câu chuyện: Một người mất trộm phàn nàn với thầy. Thầy nói an ủi: “Của đi thay người”, nhưng trong bụng nghĩ: “Ai bảo kiếp trước mày đi ăn trộm!”. Thế nhưng nhân quả không đơn giản như vậy. Nhiều khi kiếp trước ta chỉ hái tổ ong, đốt lửa lấy mật. Mật ong chỉ đáng vài chục ngàn, nhưng với cả tổ ong đó là toàn bộ gia tài. Mình lấy 80.000 mà kiếp sau mất hết gia tài. “Mình lấy mật ong không phải ăn trộm, mình ăn gì cướp ngộ!”.

“Đối với mình chỉ là 80.000 nhưng đối với 1000 con ong, cả một cái gia tài, cả một cái sự nghiệp trong cả một mùa của nó.”

Hoặc chặt cây rừng: nghĩ rừng vô chủ, nhưng rừng là của toàn hành tinh, muôn loài. Lấy rừng là ăn trộm của tất cả chúng sinh nên kiếp sau bị trộm đời. Như vậy, nhân quả tinh vi hơn nhiều so với hiểu biết giản đơn của ta.

Đừng vội kết luận về lòng tham

Thầy cũng nói về việc giữ tiền. Nhiều người nghĩ ai giữ tiền là tham. Nhưng thủ quỹ của chùa giữ tiền để phụng sự đại chúng mà không phải tham. Người có nhiều tiền nhưng dùng tiền đúng chánh pháp cũng không tham. Vậy nên “trong giáo pháp có nhiều điều rất là tinh tế, chúng ta không thể kết luận một chiều được.”

“Có phải giữ tiền là tham không? Không phải không. Cái quan trọng không phải là giữ tiền là tham mà chính là xài tiền cho đúng mới là không tham.”

Ngay cả giới luật của Đức Phật cũng vậy. Ngài không cho Tỳ kheo giữ tiền không chỉ để tránh tham, mà còn để tránh nguy hiểm tính mạng: ăn cướp biết ai giữ vàng thì dễ bị hãm hại.

Làm sao để có sự khiêm tốn trong giáo pháp?

Thầy khuyên: Hãy nhìn lại công hạnh của Bồ Tát. Các vị ấy từ trăm kiếp, ngàn kiếp lặn lội trong luân hồi, chịu bao nhiêu thương tật, bệnh hoạn để gieo rắc thiện pháp, nhưng lúc nào cũng khiêm cung, kính đáo, không khoe khoang. Nếu ta so sánh chúng ta dám nhận ra mình còn kém cỏi.

“Chỉ có những người có trí tuệ, có đạo lý thì mới dám bỏ công lao ra nhiều mà vẫn nghĩ mình dở.” Và điều khó nhất là: sau ba mươi năm ngồi thiền, niệm Phật, thực hành, vẫn thấy mình chưa là gì. Nhờ vậy ta mới có thể tiến bước dài kiếp.

Lời kết: Xin bạn đừng tự mãn vì sự học hỏi. Hãy luôn khiêm tốn trong giáo pháp, vì biển Phật pháp mênh mông, ta mới chỉ là một viên sỏi nhỏ. Nhưng chính sự khiêm tốn đó lại là nền tảng để tiến đến quả vị.