Hiểu Về Tâm Để Tu Thiền: Vì Sao Tâm Ta Không Phải Là Phật?

Có một người phụ nữ bị lừa 2 tỷ đồng vì lòng tham. Chồng cô chỉ đơn giản nói: “Đồ ngu!” Nhưng tại sao Đức Phật lại gọi đó là “vô minh”? Vô minh khác gì “ngu”? Và có liên quan gì đến việc tu thiền của chúng ta?

Tâm Ta Là Gì? Phật Hay Vô Minh?

Trong một buổi pháp hội, TT. Thích Chân Quang hỏi: “Tâm này là Phật, ai đồng ý?” Chỉ có năm người giơ tay. Khi thầy hỏi: “Tâm này là vô minh, chứa đầy tham sân si?” Gần như cả hội trường giơ tay. Vì sao vậy? Thầy giải thích: “Hằng ngày mình nhìn thấy lỗi mình quá nhiều, cho nên bây giờ nghe nói tâm này là vô minh thấy trước mắt sờ sờ, nên giơ tay chọn liền.”

“Tâm này là vô minh, là chấp ngã, là ích kỷ, là ngu si, là đủ thứ cà chớn ở trong mà thầy nhìn thấy nó rất là rõ.”

Đây là sự thật mà ít ai dám đối diện. Chúng ta thích nghĩ mình cao siêu, nhưng thực tế, nhìn vào tâm mình, ai cũng thấy rõ những vọng tưởng, phiền não, tham lam, sân hận.

Hệ Quả Của Hai Cái Hiểu

Nếu cho rằng tâm mình là Phật, ta sẽ sinh ra chủ quan, kiêu mạng. “Chưa gì hết trơn, vỗ ngực tâm tôi là Phật thì cái tâm lý chủ quan xuất hiện liền.” Ngược lại, khi biết tâm mình còn đầy vô minh, ta sinh ra khiêm hạ, cẩn thận. Thầy nhấn mạnh: “Tự cho tâm mình cao siêu thì ta hết phước liền. Còn cái người nào khôn ngoan cho rằng tâm mình là vô minh thì người đó sẽ được cái phước của sự khiêm hạ cẩn thận.”

“Vậy bây giờ chọn cái nào? Chọn tâm này là Phật hay tâm này là ngu si? Chịu chưa?”

Rõ ràng, ta cần chọn cái nhìn khiêm tốn để bước vào con đường tu tập đúng đắn.

Ba Vấp Ngã Của Người Tu Thiền

TT. Thích Chân Quang cảnh báo: nếu không hiểu tâm mình, người tu thiền có thể gặp ba vấp ngã lớn.

• Điên loạn: “Tu thiền thời gian phát điên, nói bậy nói bạ, lãi nhải, mất hết nhân cách luôn.”
• Mất đạo đức: “Tu thiền thời gian rồi bỗng nhiên mất đạo đức, làm bậy, vi phạm luật pháp, luân lý.”
• Bệnh tật do tu sai: “Tu thiền rồi bỗng nhiên cơ thể suy sụp, bạc nhược, hơi thở thều thào, mồ hôi đổ nhễ nhải, mắt nhìn ai cũng trắng giả.”

Nguyên nhân sâu xa là vì “không biết được cái sai trong tâm của mình. Mà người nào biết được cái sai trong tâm của mình càng rõ thì người đó tu hành không sợ bị vấp ngã.”

Hiểu Về Tâm: Từ Vô Minh Đến Tập Khí

Vô minh là gốc rễ. Thầy nói: “Tới khi nào chứng A La Hán sẽ thấy rõ đó, chứ bây giờ cũng không ai hiểu vô minh là gì.” Nhưng ta có thể hiểu các lớp biểu hiện của nó:

• Vô minh: Sâu nhất, mờ tối, chỉ A La Hán mới diệt trừ được.
• Bản năng (kiết sử): Như tham sống sợ chết, ái dục, hưởng thụ. “Tất cả chúng sinh đều có bản năng này.”
• Triền cái: Cạn hơn bản năng, như tham lam, sân giận ở mức độ nhẹ hơn.
• Tập khí: Thói quen như nghiện đánh bài. “Cái thích đánh bài này không phải dĩ nhiên nó có, bắt nguồn từ vô minh, từ kiết sử, từ triền cái rồi mới ra, nhưng nó là do thói quen.”

“Sâu nhất là vô minh. Sâu thứ nhì là bản năng kiết sử. Cạn hơn chút xíu nữa là triền cái. Cạn nhất là tập khí thói quen. Nhớ chưa? Nhớ để về quan sát chính tâm mình.”

Hãy Bắt Đầu Từ Việc Hiểu Tâm

Muốn nhiếp tâm, phải hiểu tâm. Muốn hiểu tâm, phải nhiếp tâm. Vòng luẩn quẩn này chỉ được phá vỡ khi ta có cái nhìn đúng về tâm. Hãy bắt đầu với sự khiêm hạ: “Tâm này là vô minh.” Đừng vội cho mình là Phật. Hãy quan sát những thói quen, bản năng, triền cái đang chi phối ta mỗi ngày.

Như Thầy đã nói: “Ngày nào ta còn tinh tấn tu tập thiền định thì ngày đó ta còn năng lượng, ta còn cung cấp năng lượng cho Phật giáo, cho đạo Phật để tồn tại, phát triển hưng thịnh.” Hãy dũng cảm đối diện với chính mình, tu tập từng bước, và để tâm dần dần thanh tịnh. Đó chính là con đường của các bậc thánh xưa.