Hiểu Thiền: Hành Trình Buông Bỏ Nỗi Sợ Cái Chết

"Thiền là gì?" – một người bạn trẻ từng hỏi. Người kia đáp: "Tôi không thể bảo bạn nó là gì, nhưng điều chắc chắn – nếu bạn hiểu thiền, bạn không còn sợ chết nữa." Câu nói ấy đã đưa vị y sĩ trẻ Kusuda đến gặp Thiền sư Nan In. Cũng nhờ đó, chúng ta được nghe một hành trình tu tập đầy cảm hứng.

Vì sao hiểu thiền lại không còn sợ chết?

Khi hiểu thiền, tâm ta không còn bám víu vào sự sống. Thiền sư Nan In dạy Kusuda: hãy về săn sóc bệnh nhân, đó chính là thiền. Người hiểu thiền sống trọn vẹn trong giây phút hiện tại, không lo âu về quá khứ hay tương lai. Thầy Thích Chân Quang giải thích:

Cái tâm họ nó trải rộng cả cái cõi sinh cõi tử. Họ thấy mọi việc nó bình thường, sống ở cõi này hay đi nơi khác, họ không bao giờ mất cái sự thanh tịnh đó nên họ không có sợ chết. Còn mình thì không có được cái thanh tịnh phủ trùm đó cho nên mình rất là sợ chết.

Sự sợ hãi cái chết sinh ra từ chính nỗi lo mất đi những gì mình đang có. Nhưng khi tâm đã an trú, mọi biến đổi của cuộc đời trở thành một dòng chảy tự nhiên, và ta cảm thấy không cần nắm giữ điều gì nữa.

Đừng để dục lạc che mất hiểm nguy

Phật kể một câu chuyện ngụ ngôn: một người đàn ông băng qua cánh đồng gặp hổ dữ, trèo xuống vực sâu nắm rễ nho. Bên trên có hổ rình, bên dưới có hổ chờ. Hai con chuột trắng đen – ngày và đêm – từ từ gặm dây nho sinh mạng. Nhưng giữa lúc tử vong đang đến, người ấy lại hái trái dâu thơm ngon và thốt lên: "Ôi trái dâu ngọt làm sao!"

Trái dâu ấy là ngũ dục của đời. Chúng ta mải mê hưởng thụ, quên rằng hai con chuột đang gặm dây sinh mạng từng giờ từng phút. Thầy Chân Quang thật sâu sắc:

Những cái đau khổ bủa vây cuộc đời này đầy nghẹt hết trơn. Mình chỉ nhắm về cái dục lạc để hưởng thụ thôi. Đó, tất cả chúng ta đều như vậy hết.

Người thực tập thiền luôn sống tỉnh thức trước vô thường, để không bị trái dâu nào đánh lừa.

Nỗ lực và buông xả: nghệ thuật của thiền

Thiền sư Cô Sen viết chữ "Đệ Nhất Đế" suốt 84 lần nhưng bị người học trò chê mãi. Chỉ khi tâm không còn lo lắng, ông viết nhanh thành một kiệt tác. Thầy Chân Quang chỉ ra: trước khi buông xả, ta cần biết cố gắng hết sức.

Người nào đến với thiền mà đòi là sống hồn nhiên thanh thản liền thì biết người này chưa có kinh nghiệm. Đầu tiên người ta phải có một cái ray rức băng khoăn ao ước khác khao... Đó chính những lúc mà ngồi thiền tập trung chân thì đau mà tâm thì loạn... phải vượt qua được hết thành cái ý chí, rồi đến một lúc nào bỗng như cơ duyên tới, tâm mình nó buông hết mọi sự, bỗng nhiên thành được cái đạo.

Chúng ta không nên quá vội vàng muốn đạt kết quả. Hãy kiên trì như Kusuda: năm rưỡi trời theo đuổi công án "Không" mới ngộ ra. Nhưng khi buông, tâm liền sáng.

Đừng nói nhiều, hãy thực hành

Mẹ của giáo sư Juin viết thư khuyên con: "Con hãy ngậm miệng im lặng trong một ngôi đền xa xôi, hẻo lánh trên một hòn núi nào đó. Hãy dâng cả thì giờ của con vào việc thiền định." Thầy Chân Quang bình:

Con hãy ngậm miệng im lặng trong một ngôi đền xa xôi, hẻo lánh trên một hòn núi nào đó. Hãy dâng cả thì giờ của con vào việc thiền định. Và chỉ bằng cách này con mới đạt được sự chứng ngộ chân thật.

Đôi khi chúng ta thích nói nhiều về sự hiểu biết, nhưng thực hành chẳng được bao nhiêu. Hãy như Soen – Thầy dạy: "Hãy tiếp khách cùng một thái độ như khi ở một mình. Khi ở một mình, hãy giữ y thái độ như lúc tiếp khách." Những quy luật ấy giúp chúng ta sống chân thật, kỷ luật và an nhiên.

Nghe âm thanh của một bàn tay

Thiền sư Mukurai hỏi chú bé Toyo: "Con nghe được âm thanh của hai bàn tay. Bây giờ hãy chỉ cho thầy âm thanh của một bàn tay." Toyo tìm đủ mọi âm thanh bên ngoài: tiếng đàn, tiếng nước chảy, tiếng gió, tiếng ếch… đều không đúng. Cuối cùng, chú bé quay lại bên trong, chứng ngộ âm thanh không âm thanh.

Âm thanh của một bàn tay chính là cái nghe tĩnh lặng trong tâm, không bị dao động bởi trần cảnh. Thầy Chân Quang hé lộ:

Người đi tìm thiền là người xoay lại với cái đó, sống an tịnh với cái đó. Dùa muôn ngàn âm thanh khởi ra bên ngoài, mình không phải chạy theo bởi vì mình sống với cái tâm yên lặng của mình.

Đừng chạy theo tiếng ồn thế gian. Hãy quay về lắng nghe chính mình. Đó là cửa ngõ của thiền.

Bắt đầu từ hôm nay

Thiền không phải là một đặc quyền của tăng chúng, mà dành cho tất cả những ai biết sống tỉnh thức. Bắt đầu từ những việc đơn giản: ăn uống điều độ, giữ lời nói, ngồi thiền đều đặn, sống tự nhiên như trẻ thơ và can đảm như anh hùng.

Thiền ni Asun khi lâm chung, bà ngồi giữa đống lửa. Một sư hét: "Sư bà, ở đó không nóng sao?" Bà đáp: "Việc như thế này chỉ có ngu như ngươi mới sợ hãi." Rồi bà ra đi trong tự tại. Đó là quả của cả đời tu tập. Chúng ta còn trẻ, còn có thời gian. Hãy để từng ngày trôi qua trong chánh niệm, để rồi cái chết không còn là nỗi sợ, mà là sự chuyển hóa an lành.