Giải thoát để làm gì? Vì sao càng cầu giải thoát lại càng khổ?

Bạn có bao giờ nhìn một con chó hoang ghẻ lở, hay một con kiến đang tha mồi, và tự hỏi: chúng khổ quá, ước gì chúng được làm người? Nhưng nếu bạn đặt mình vào hoàn cảnh đó, chắc bạn cũng thấy mình may mắn hơn chúng nhiều. Vậy thì sự may mắn ấy có thật không? Trong đạo Phật, có một bài học sâu sắc: chính khi ta nhận ra mình vẫn đang trong khổ, ta mới có thể tìm cầu giải thoát. Nhưng nếu ta giải thoát chỉ cho riêng mình, liệu ta có rơi lại vào cái bẫy của chính nỗi khổ ấy?

Vì sao Đức Phật nói cuộc đời là khổ?

Nhiều người thắc mắc: cuộc đời có khổ nhưng cũng có sướng, tại sao Phật lại khẳng định toàn thể cuộc đời là khổ? Thầy Thích Chân Quang giải thích rằng Phật nói khổ là dựa trên niết-bàn tuyệt đối mà Ngài chứng được. Nếu ta chỉ so sánh giữa lúc khổ, lúc sướng trong cuộc đời này, ta không hiểu nổi. Nhưng khi đứng ở cảnh giới cao hơn, mọi hạnh phúc thế gian đều trở nên tạm bợ, nhỏ bé.

“Chừng nào anh hiểu một cách sâu sắc ý nghĩa đau khổ của cuộc đời là lúc đó anh hiểu đạo Phật. Ví dụ ngay cả khi anh cầm một sắp tiền trên tay nè, anh vẫn thấy đó là đau khổ thì lúc đó anh hiểu đạo Phật.”

Khi ta thấy mình khổ hay sướng, chính là vì ta chỉ so sánh với người khác trong cùng một phạm vi hẹp. Nhưng nếu so sánh với chư thiên, với các bậc A-la-hán, với Phật, thì những gì ta gọi là hạnh phúc chỉ là hạt bụi nhỏ.

Vị kỷ: gốc rễ của mọi đau khổ

Đau khổ bắt nguồn từ đâu? Thầy xác định rõ: tất cả đau khổ đều bắt đầu từ vị kỷ. Vị kỷ đưa đến hai hệ quả: một là bất an trong tâm lý hiện tại, hai là gieo nhân quả đưa vào tương lai.

“Tất cả những đau khổ đều bắt đầu từ vị kỷ. Còn cái vô minh là nó quá xa rồi, nó tính cách nó quá cao rồi, mình không nói. Thì cái điều mà mình nói đau khổ bắt nguồn từ vị kỷ này… vị kỷ mà sinh ra đau khổ.”

Ví dụ, khi có năm cái bánh ú, ta sợ người khác thấy nên phải ăn cho hết, ăn thật nhanh, ăn thật dồn dập. Đó chính là bất an, là đau khổ. Người vị kỷ luôn cảm thấy ràng buộc, muốn làm gì cũng không được tự do.

Vị tha: con đường giải thoát thực sự

Ngược lại, sống vị tha tạo ra phước, và người có phước thì được tự do. Càng có phước, càng tự do, và tự do chính là giải thoát.

“Người ta chỉ được tự do trong phước và bị ràng buộc trong tội. Cho nên, chính cái người muốn đi tìm sự giải thoát là người phải sống hết sức vị tha, không còn nghĩ gì cho mình nữa. Đó cái căn bản là như vậy.”

Thầy nhấn mạnh có hai con đường đi đến giải thoát: tu tập thiền định để phá chấp ngã, và sống vị tha để tạo phước vô biên. Nhưng thực ra cả hai chỉ là một. Người vị tha đến tuyệt đối, sống chỉ cho mọi người, thì phước vô biên và tự do vô hạn – gọi là giải thoát.

Cẩn thận: cầu giải thoát cho riêng mình cũng là vị kỷ

Nhiều người phát tâm tu hành, nhưng lại tu để thoát khổ cho chính mình. Thầy cảnh báo: đó là rơi lại vào vòng lẫn quẩn.

“Mình muốn thoát khỏi đau khổ nhưng mà không ngờ mình lại gieo cái nhân đau khổ. Tức là mình muốn thoát cái đau khổ nên bằng cách tu cho mình thì rơi đúng lại cái nguyên nhân của đau khổ lại liền. Đây là chỗ mà chúng ta cẩn thận.”

Hãy nhớ Đức Phật. Vì sao Ngài đi tu? Không phải để thoát khổ cho riêng Ngài, mà vì lòng thương yêu vô tận đối với chúng sinh. Ngài nhìn thấy những nỗi khổ nhỏ của thế gian, nhưng trên hết Ngài thấy cái khổ lớn: luân hồi. Nhưng ngay cả khi Ngài thấy luân hồi, Ngài không chỉ muốn thoát ra một mình, mà còn muốn chỉ đường cho tất cả chúng sinh.

Có những nhà từ thiện nhìn thấy mìn bẫy, bệnh cùi, nghèo đói, nhưng họ chỉ thấy một góc nhỏ. Đức Phật nhìn thấy toàn thể luân hồi – cái vòng quay sinh, già, bệnh, chết cứ lẫn quẩn mệt mỏi.

“Cái khổ cuối cùng sự thực chính là cái luân hồi. Trong cái kiếp người này dù người giàu, người nghèo, người bệnh, người khỏe, người may mắn hay người bất hạnh tất cả đều phải bệnh, phải chết, phải tái sinh, cứ lẫn quẩn một cách mệt mỏi.”

Người thấy đau khổ nhưng chỉ muốn cứu mình là ít, người thấy đau khổ mà muốn cứu tất cả mới là Bồ-tát.

Hãy sống vị tha để thực sự giải thoát

Đừng chạy trốn khổ đau bằng cách đóng cửa tu cho mình. Hãy mở rộng lòng, sống cho người khác. Mỗi hành động vị tha là một hạt giống phước. Phước lớn, tự do lớn. Tự do chính là giải thoát. Hôm nay, hãy tự hỏi: mình đang sống vị kỷ hay vị tha? Nếu vị kỷ, hãy sửa. Nếu vị tha, hãy nuôi dưỡng thêm. Vì chỉ có vị tha mới đưa ta đến bờ kia, nơi không còn khổ đau.