Đạo Đức Trong Nghệ Thuật: Hành Trang Của Người Nghệ Sĩ Chân Chính

Bạn đã bao giờ tự hỏi, vì sao một bản nhạc hay mỗi khi nghe lại khiến lòng mình xao xuyến? Vì sao một bức tranh lạ lẫm lại khiến ta đứng ngắm thật lâu? Phải chăng nghệ thuật không chỉ là giải trí mà còn là một nhu cầu sâu thẳm của con người? Trong buổi nói chuyện đầy tâm huyết, TT. Thích Chân Quang đã mở ra một góc nhìn Phật giáo về đạo đức trong nghệ thuật, khiến người nghe bừng tỉnh về trách nhiệm của kẻ làm nghề và niềm hạnh phúc của người thưởng ngoạn.

Nghệ thuật là gì?

Khi bàn về nghệ thuật, chúng ta thường nghĩ đến âm nhạc, hội họa hay văn chương. Nhưng TT. Thích Chân Quang định nghĩa giản dị hơn: “Nghệ thuật là sự sáng tạo hoặc sự thưởng ngoạn, sự trình bày cái hay, cái đẹp của cuộc sống.” Trong đời thường, con người không dừng lại ở việc ăn cho no, mà nâng cái ăn thành nghệ thuật ẩm thực. Không chỉ nhìn cho thấy, mà còn muốn thấy thật đẹp – tạo hình, điêu khắc ra đời. Cả thính giác, khứu giác, xúc giác đều được nâng lên thành nghệ thuật. Và cao hơn hết, ý thức bên trong – sự nhận định về nhân sinh – cũng được đưa vào thơ ca, nhạc họa.

Chỉ có những sinh vật có trí tuệ mới có thể tạo ra cái hay cái đẹp và thưởng thức cái hay cái đẹp. Cho nên cái nghệ thuật nó đồng nghĩa với cái trí tuệ.

Vì thế, hai chữ “nghệ sĩ” đã hàm chứa yêu cầu về trí thức và tư cách. Một người nghệ sĩ không chỉ có tài năng mà còn phải có nhân cách.

Nghệ thuật nảy nở từ no đủ và trí tuệ

Một điều thú vị mà thầy Chân Quang chỉ ra: nghệ thuật chỉ xuất hiện khi con người vượt qua nỗi lo miếng ăn. Khi mùa màng bội thu, con thú đã chia, người tối bụng còn no, thì họ quây quần quanh đống lửa, nhảy múa hát ca – nghệ thuật xuất hiện.

Con người chỉ xuất hiện nghệ thuật khi con người bắt đầu bớt lo miếng ăn miếng mặc.

Và không chỉ con người, mà các loài cũng có nghệ thuật riêng. Tiếng hót của chim buổi sớm không chỉ để kêu gọi bạn tình, mà còn là nghệ thuật. Đàn cá heo bắn mình khỏi mặt nước, như một điệu múa. Thậm chí cây cỏ – ta tưởng vô tri – cũng vươn cành, nghiêng lá theo chủ ý nghệ thuật. Điều đó cho thấy nhu cầu sáng tạo và thưởng ngoạn cái đẹp là vô cùng lớn, thấm đẫm trong mọi sống.

Người nghệ sĩ chân chính luôn khiêm tốn

Khi được khen ngợi về tác phẩm, người nghệ sĩ kiêu ngạo dễ dàng nhận công về mình. Nhưng người chân chính sẽ thấy tác phẩm là một món quà từ trời đất, là kết quả của thầy cô, của khán giả. Thầy Chân Quang nói rõ:

Thưa anh, thật ra tác phẩm này như là một cái quà tặng bất ngờ của trời đất chứ tôi cũng không có ngờ được.

Cái nhìn “vô ngã” ấy chính là đạo đức nền tảng của người nghệ sĩ. Nhận mình chỉ là trung gian, công đức mới dài lâu. Còn nếu nghĩ tất cả là mình, dần dần trời đất sẽ không còn “tặng quà” nữa:

Nếu ta không có đạo đức vô ngã, ta sẽ tưởng tất cả là chính mình. Mà cái người nào tưởng tất cả là chính mình, bỗng nhiên trời đất không có đem quà tặng cho người đó nữa, đem qua cho người khác.

Vì vậy, sự khiêm tốn không chỉ là đức tính tốt, mà còn là cách để giữ cho nguồn cảm hứng nghệ thuật không bao giờ cạn.

Chân – Thiện – Mỹ: Ba chân của cuộc sống

Cuộc sống có ba trụ cột: chân lý, điều thiện và cái đẹp. Khoa học tìm chân lý, đạo đức lo điều thiện, nghệ thuật chăm chút cái đẹp. Nhưng ba yếu tố này không thể tách rời:

Trong ba cái chân vạt của cuộc sống này thì nghệ thuật đã đứng một chân quan trọng. Nếu thiếu một chân thì cuộc sống sụp đổ.

Đưa ra ví dụ: tin tức phải có sự thật nhưng không phải sự thật nào cũng nên nói ra, nếu gây đổ vỡ. Giúp đỡ người nghèo là thiện, nhưng nếu đưa tiền với thái độ thô bỉ thì không có đẹp, người ta có thể từ chối. Vì vậy, nghệ sĩ phải biết kết hợp cả ba.

Đạo đức là nền tảng bền vững của nghệ thuật

Nghệ thuật phủ trùm mọi lĩnh vực đời sống, nhưng đạo đức lại phủ trùm nghệ thuật. Người nghệ sĩ mỗi lời nói, mỗi bước đi đều bị đòi hỏi bởi cái hay, cái đẹp, nên trách nhiệm với cuộc đời càng lớn. Thầy nhấn mạnh:

Cái người nào mà không ngờ điều đó, không biết điều đó thì sẽ không là người xứng đáng trong cái hoạt động của nghệ thuật.

Đạo đức không phải là thứ áp đặt từ bên ngoài, mà là phẩm chất nội tại giúp nghệ thuật bền lâu. Khi tâm đạo đức tuôn chảy, mọi sản phẩm nghệ thuật đều thấm đẫm tình người và giá trị sống.

Có thể nói, đạo đức và nghệ thuật không hề đối nghịch, mà là hai mặt của một trái tim biết rung động. Mỗi chúng ta đều có thể là một nghệ sĩ trong cách sống, cách nói, cách yêu thương. Hãy để mỗi ngày trôi qua là một tác phẩm của chân – thiện – mỹ, nuôi dưỡng tâm vô ngã để cuộc đời không bao giờ mất đi vẻ đẹp đích thực.