Có và Không: Ranh giới mù mờ hơn ta vẫn tưởng

Mỗi ngày ta nói có này, không kia như thể đó là chân lý hiển nhiên. Nhưng thử hỏi: Có và không rốt cuộc là gì? Nhiều người sẽ ấp úng. Thầy Thích Chân Quang đã mở bài giảng với chính câu hỏi ấy, khiến người nghe chợt nhận ra rằng những gì ta đang dùng mỗi ngày hóa ra ta chưa bao giờ thực sự hiểu.

1. Có hay không – tùy thuộc vào giác quan của kẻ nhìn

Thầy hỏi: Có là gì? Ta bảo: Vật gì đó tồn tại, hiện hữu, nhận biết được. Nhưng chữ nhận biết được là phần rắc rối nhất. Bởi nếu nhận biết bằng giác quan, thì cái gì năm giác quan không nhận ra, ta liền bảo nó không. Điều này đồng nghĩa với việc có và không không có bản chất độc lập, mà phụ thuộc vào đôi mắt, đôi tai, bàn tay của ta. Một người mù từ nhỏ không thể thấy màu xanh, nhưng họ tin có màu xanh vì người khác nói; nếu không ai nói, họ sẽ nghĩ màu xanh là không tồn tại.

Cái có và không nó không có bản chất thật sự đâu mà nó lệ thuộc vào các giác quan của mình.

Chính vì vậy, ranh giới giữa có và không là tương đối, không tuyệt đối. Mỗi người có thể nhìn một sự việc theo một cách khác, và cả hai đều chủ quan.

2. Không thấy không có nghĩa là không có

Lịch sử luôn lặp lại bài học này. Người xưa thấy mặt đất phẳng liền chắc chắn rằng trái đất phẳng; họ không thể thấy nó tròn, nên khi người khác nói trái đất tròn, họ không tin. Đến khi khoa học phát triển, nhờ trí tuệ, người ta phát hiện trái đất tròn. Cũng vậy, điện, sóng vô tuyến đều vô hình nhưng có thật. Thầy kể về những người đang theo dõi bóng đá qua tivi, không thấy sóng nhưng sóng đã mang đến cho họ niềm vui và nỗi buồn.

Có những cái là không thấy nhưng mà nó có thực và nó có tác dụng vào đời sống của mình.

Khi ta biết thêm một điều có thật, ta có thể điều chỉnh đời sống. Nếu bỏ qua những thế giới vô hình mà Đức Phật từng dạy, ta có thể thiếu đi lòng thương yêu và phước lành. Hiểu rõ có và không giúp ta sống đúng, sống tốt hơn.

3. Những có không thật – cạm bẫy của ảo tưởng

Nếu nhầm lẫn có thành không là thiếu trí tuệ, thì nhầm lẫn không thành có còn đáng sợ hơn. Có những người chạy theo nhân vật trong tiểu thuyết, tưởng là có thật. Có người tin vào tờ chi phiếu không có giá trị, hay những giáo phái tà vờ hứa hẹn lên cõi trời. Tất cả chỉ là ảo tưởng do niềm tin mù quáng, thậm chí do sự lừa dối của kẻ xấu.

Có những điều nó không có mà mình tưởng nó có... đem cả cuộc đời đi theo nó và họ chỉ nhận được con số không.

Chánh kiến trong đạo Phật là biết rõ cái gì có thật thì thấy có thật, cái gì không có thì thấy không có. Chỉ khi đó ta mới không bị gạt, không đi sai đường.

4. Bản ngã: cái có lớn nhất hóa ra lại là không viên mãn nhất

Một điểm quan trọng nhất mà Thầy Chân Quang nhấn mạnh là quy luật nhân quả của nhận thức về chính mình. Khi ta tự thấy mình có – có trí tuệ, có cái cao siêu – thì bên ngoài người ta lại thấy ta rỗng tuếch. Ngược lại, khi ta tự thấy mình không – không bản ngã, thấy mình là vô thường – thì người khác lại nhìn ta bằng con mắt thán phục và trìu mến.

Người nào mà tự thấy mình là không thì ngược lại cái quả báo đến với họ là gì? Là có kỳ khôi... Còn người nào mà tự thấy mình là có thì quả báo đến với họ là không không có gì hết.

Đây chính là yếu chỉ của sự tu hành. Nếu tin lời Phật, ta bỏ đi chấp ngã, dần dần đạt được tri kiến Phật. Còn kẻ tự nhận mình là Phật thì sẽ sụp đổ cả nhân cách, thậm chí điên loạn. Thà không mà thành có, hơn là có mà thành không.

Chúng ta hãy tập sống với tâm khiêm nhường. Đừng vội khẳng định điều gì là có hay không khi chưa đủ trí tuệ. Hãy để bản ngã nhỏ lại, để lòng mở ra thế giới mênh mông của sự thật. Khi đó, ta sẽ không còn mù mờ trước những ranh giới vô hình, mà bước đi trong ánh sáng của từ bi và trí tuệ.