Chứng Thiền Hay Chứng Thánh? – Lối Rẽ Quan Trọng Trên Đường Tu

Bạn ngồi thiền, bỗng thấy một luồng sáng rực rỡ, thân tâm tràn ngập hỷ lạc. Có phải đó là dấu hiệu của sự chứng ngộ? TT. Thích Chân Quang trong bài giảng “Sự Khác Nhau Giữa Chứng Thánh Và Chứng Thiền” đã chỉ ra rằng ánh sáng và hỷ lạc ấy – dù rất vi diệu – vẫn chỉ là một trong năm chướng ngại trên con đường thiền định. Bài giảng như tiếng chuông thức tỉnh, giúp người tu tránh khỏi những cái bẫy tinh vi trên hành trình tâm linh.

Thiền – Lõi Của Đạo Phật Đang Được Hồi Sinh

Thầy Chân Quang mở đầu bằng một ví dụ về tiếng Anh: một vị bộ trưởng đề nghị công nhận tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai của Việt Nam. Thầy nói, nếu được vậy, Việt Nam sẽ hội nhập sâu với thế giới. Và thầy liên tưởng: sau này, thế giới cũng sẽ bắt đầu thiền. Nếu ta không nắm lấy thiền, ta sẽ lạc hậu và thua kém cả về trí tuệ lẫn văn minh tâm linh.

“Thiền là cái gốc chính của đạo Phật, cái lõi chính của đạo Phật là thiền định. Mà nếu ngày nào đó thế giới họ tu thiền hết, còn mình lại không tu thiền thì mình sẽ bị hai cái thiệt thòi: một là thua người ta về trí tuệ, văn hóa, tâm linh; hai là mình bị nhục.”

Vì vậy, những người ngồi trong thiền đường chùa Pháp Vân hôm nay, thầy xem là những người “đang giữ gìn danh dự cho quốc gia”. Thầy nhấn mạnh: sắp tới là lễ Phật Hoàng Trần Nhân Tông, một tổ sư thiền. Nếu người Việt Nam không biết gì về thiền, đó là một nỗi nhục nhã. Hãy tỉnh thức và bắt đầu con đường thiền định để không đứng ngoài cuộc tiến bộ chung của nhân loại.

Hai Mục Tiêu Khác Nhau: Chứng Thiền Hay Chứng Thánh?

Trong giới tu tập, có hai lối đi tưởng chừng giống nhau nhưng cuối cùng khác xa: một bên tu thiền để chứng thiền, một bên tu thiền để chứng thánh. Chứng thiền là khi ta đạt được hỷ lạc, thần thông, thấy ánh sáng… nhưng đó chỉ là hưởng phước. Còn chứng thánh là vượt lên tất cả, là trở thành bậc thánh trong giác ngộ giải thoát.

“Tu thiền để chứng thiền là một loại hưởng phước. Nhưng nhớ rằng, phước hưởng mãi rồi thì hết.”

Thầy kể về một người tu theo hệ thống khác, khoe rằng mình đã chứng được những cảnh giới, thấy ánh sáng, có hỷ lạc. Nhưng thầy nói: “Bên trong con thấy ánh sáng, nhưng ngoài mặt con đang tối dần, tiều tụy dần vì phước đang hết. Cái cảm giác hỷ lạc do tuyến yên trong não tạo ra. Khi mình tận hưởng nó, chân âm lực bốc lên não, đến lúc chín mùi rồi vỡ não điên liền.”

Đó không phải là sự chứng ngộ, mà chỉ là ảo giác – một chướng ngại nguy hiểm giữa đường tu.

Năm Chướng Ngại Trên Đường Thiền Định

Thầy nhắc lại năm chướng ngại mà người tu thiền nào cũng phải đi qua:

• Chướng ngại thứ nhất: Thân – ngồi thiền rất đau, tê chân, khó chịu.
• Chướng ngại thứ hai: Vọng tưởng – tâm suy nghĩ mãi không yên.
• Chướng ngại thứ ba: Ảo giác – thấy ánh sáng, thấy nội tạng, thấy cảnh giới, cũng có hỷ lạc.
• Chướng ngại thứ tư: Thần thông – biết được chuyện quá khứ, vị lai, nhìn thấu người khác.
• Chướng ngại thứ năm: Bản ngã – cảm giác cái “tôi” to lớn, muốn được thừa nhận, đầy kiêu mạn.

Nhiều người mới vượt qua được thân và vọng tưởng, liền tưởng mình đã thấy cánh cửa. Nhưng đến ảo giác thì mê tít, đến thần thông thì đứng lại tự hào, mà quên rằng tất cả vẫn chỉ là bước đầu. Thầy nói: “Chỉ có Đức Phật vượt hết tất cả những chướng ngại đó, vượt luôn chướng ngại thứ năm là bản ngã, mới đạt được quả vị cao siêu tối thắng.”

Khi Chứng Thiền Bị Nhầm Là Giác Ngộ

Thầy kể về một đệ tử rời bỏ mình để tu theo hệ thống khác, rồi quay lại khoe: “Con ngồi thiền thấy được ánh sáng trong tâm, thấy được hỷ lạc, như vậy là rõ ràng tu có kết quả.” Thầy nhìn thẳng: “Cảm giác hỷ lạc và ánh sáng trong tâm – đó chính là ảo giác, cần phải vượt qua, chứ không phải là cái điều để tự hào nắm giữ thưởng thức.”

“Bên trong con thấy ánh sáng nhưng ngoài mặt con bắt đầu tối dần, tiều tụy dần vì phước đang hết. Vì sao? Vì con đang thưởng thức tận hưởng cái cảm giác hỷ lạc.”

Thầy cũng nhắc đến một vị sư nhập định sáu ngày đêm – một công năng phi thường. Nhưng ngay cả những năng lực ấy cũng chỉ là một phần trong cái hay, chưa phải là giải thoát. Chạy theo những trải nghiệm đó chính là dừng lại giữa sa mạc mà tưởng đã đến ốc đảo.

Lòng Của Người Thầy Và Tinh Thần Tinh Tấn

Thầy so sánh lòng mình như ánh sáng mặt trời, rọi xuống bình đẳng cho mọi người. Nhưng có người đón ánh sáng để vui sống, có người quay lưng, đeo mắt kiếng râm và nón, che mặt lại. Thầy nói: “Lòng của thầy như ánh sáng mặt trời, nhưng lòng của mỗi người lại khác. Kẻ tinh tấn thì quyết tâm sống chết tu tập, kẻ thờ ơ thì ngồi nghe cho vui, không mục tiêu.”

“Ai cũng càng cố gắng tinh tấn tu tập thiền định để đạt được một kết quả gì đó. Kết quả đó thực sự đóng góp rất lớn cho nền văn hóa, tâm linh của dân tộc.”

Người tu thiền không phải vì thích ngồi cho vui, mà để vượt lên thân phận phàm phu, để tìm một tầng bậc cao hơn. Nếu trong thiền đường mà ai cũng đến với tâm nguyện quyết tâm, thì Việt Nam sẽ sớm trở thành một điểm đến của văn hóa tâm linh trên thế giới.

Hành trình thiền định không phải là cuộc chạy đua đến ánh sáng lung linh, mà là con đường quay về soi rọi bản ngã để dẹp bỏ. Mỗi phút ngồi thiền hôm nay là một phút ta không còn chạy theo ảo giác, không còn bám víu thần thông. Ta ngồi như một người thợ luyện vàng, luyện tâm mình cho đến khi bản ngã tan biến. Có như vậy, ta mới thật sự chứng thánh – một tầng bậc cao hơn của sự an lạc và trí tuệ.