Chiếc kính trong tâm hồn: Nhìn đời bằng chủ quan hay khách quan?

Bạn đeo kính màu đỏ, thấy đời hồng tươi; bạn đeo kính đen, thấy đời xám xịt. Nhưng chiếc kính nào đang phản ánh đúng thực tại? Có bao giờ bạn tự hỏi: Vì sao cùng một sự việc, người này thấy đúng, người kia thấy sai? Câu trả lời thường nằm ở cách nhìn của mỗi người - và cách nhìn ấy có thể là chủ quan hoặc khách quan.

Khi “kính màu” len vào tâm trí

Chủ quan là khi nhận định dựa trên cảm nhận riêng, thiên kiến, thành kiến hay ác cảm thiện cảm sẵn có. Như thầy Thích Chân Quang giảng: “Không có cái khuynh hướng, không có thành kiến sẵn, không có ác cảm sẵn thì cũng là cái nhận định của mình thôi, ở bên trong mình thôi. Nhưng một cái nhận định thì gọi là chủ quan, một cái nhận định gọi là khách quan, tùy thuộc coi là mình có thoát khỏi được cái thành kiến hay cái ác cảm, thiện cảm có sẵn hay không.”

Thầy kể câu chuyện: khi thương, trái ấu cũng tròn; khi ghét, trái bồ hòn cũng vuông. Có ác cảm từ trước, nghe người ta nói một câu ta cũng thấy sai; dù họ có làm đúng đi nữa, ta vẫn suy diễn theo hướng xấu. Đó là vì chiếc kính mang tên “ác cảm” bám sẵn trong tâm hồn.

Khách quan là nhìn từ nhiều góc cạnh

Khách quan là khi mình nhìn vấn đề đối chiếu nhiều mặt, hiểu sâu xa, tránh kết luận vội vàng. Thầy ví dụ: thấy một người chạy ngang qua cửa, đừng vội kết luận đó là kẻ gian! Có thể người ta đang chạy thể dục, hoặc chạy cứu người, hoặc thấy nhà cháy mà chạy tới cứu. Cần thêm nhiều dữ kiện trước khi kết luận. “Kết luận vội là sai lầm và chủ quan.”

“Khi nhìn vấn đề phải đối chiếu nhiều mặt. Không bao giờ dựa vào một tiêu chuẩn, một dữ kiện mà kết luận liền. Kết luận liền là sai.”

Áp dụng trong đời sống: nghe ai đó đánh giá một người là tham lam, ta nên nhớ lại những lần tiếp xúc với chính người đó. Nhìn vào ánh mắt, cử chỉ, lời nói để đối chiếu. Càng lớn tuổi, ta càng tinh tế và khó bị lừa bởi lời nói bên ngoài.

Chủ quan dễ tạo nghiệp

Khi mình chủ quan, mình không chỉ hiểu lầm người khác mà còn tạo nghiệp cho chính mình. Thầy giải thích: “Nó là người ta tốt, người ta dễ thương, người ta có thiện ý mà mình suy diễn toàn xấu thì cái tâm đó là thành nghiệp.” Ngược lại, nếu người ta xấu mà mình tưởng tốt thì cuộc đời mình sẽ vấp ngã.

“Khi thương thì trái ấu cũng tròn, khi ghét thì trái bồ hòn cũng vuông. Vuông mới đúng luật.”

Chính vì vậy, nhận định chủ quan dễ đưa ta tới hiểu lầm và tạo nghiệp. Còn khách quan giúp ta đến gần với lẽ phải, với chân lý.

Sao nhận định sai lầm

Thầy kể câu chuyện về “mười điều tâm niệm”, trong đó có câu “Oan ức không cần bày tỏ”. Thầy giữ câu đó như một chân lý. Một lần bị oan, thầy im lặng. Một người trí thức hỏi: “Tại sao thầy không nói sự thật? Nếu thầy nói thì gia đình con đã vững niềm tin với đạo.” Từ đó thầy nhận ra: câu này chỉ đúng trong một hoàn cảnh nhất định, không phải chân lý tuyệt đối. Nhiều lời dạy của Phật hay của tổ cũng vậy: áp dụng trong bối cảnh cụ thể, không phải áp dụng mãi trong mọi lúc.

“Có những đạo lý mà mình xem như một chân lý bất biến suốt đời, coi chừng nó sai.”

Chính vì thế, chúng ta phải luôn biết đối chiếu, xét lại. Đó chính là sự khiêm tốn của trí tuệ.

Đường về sự khách quan

Làm sao để mỗi khi nhận định, ta đến gần với khách quan hơn? Thầy Chân Quang chỉ ra phương pháp đầu tiên: tập khiêm tốn. Khiêm tốn là bớt tin vào cái nhận xét của mình, vì mình không biết mình đã đúng chưa.

“Người mà dám nghi ngờ chính cái ý nghĩ của mình, là người đó là người có trí tuệ, dám nghi ngờ chính ý nghĩ của mình.”

Không dễ đâu! Vì chúng ta thường chấp vào ý nghĩ của mình lắm. Càng kiêu ngạo thì càng chấp chặt. Còn người khiêm tốn thì để ngỏ để xem xét từ từ. Ví dụ như giữa thuốc Tây và thuốc Bắc: người chủ quan thấy thuốc Tây hay hơn, chấp ngay. Người khiêm tốn tự hỏi: có đúng không nhỉ? Rồi tìm hiểu từ từ. Cuối cùng người ấy có thể nhận ra cả hai đều có điểm mạnh. Nhờ không chấp mà tìm ra được sự thật.

Nhìn đời bằng con mắt rộng mở

Có người hỏi: đạt đến khách quan hoàn toàn có phải dễ không? Thầy trả lời: Chỉ bậc thánh mới đạt. Bình thường chúng ta đều bị chủ quan chi phối, nhưng ta có thể tu tập để đi theo hướng đó. Người mới tu thì nhiều thành kiến; càng tu lại càng thấy mình còn nhiều thiếu sót. Điều quan trọng là mỗi ngày, mỗi lần nhận xét sự việc, ta đều tự vấn: “Mình có đang đeo kính màu nào không?”

Nếu mình biết khiêm tốn, biết đối chiếu nhiều mặt, thì dần dần cái nhìn của mình sẽ sáng ra, sâu ra, bớt chủ quan hơn. Và như Đường Tăng muốn đến Tây Trang, cần có Tề Thiên, Sa Tăng, Bát Giới cùng nhau vượt ải. Chân lý cũng vậy: cần nhiều góc nhìn, cần sự bảo vệ của trí tuệ và lòng từ bi, để không sa vào thành kiến.

Đừng để tâm hồn bị đóng khung trong một cặp kính màu. Mỗi khi nhìn sự việc, hãy thử gỡ kính ra, nhìn lại từ nhiều phía. Bạn sẽ bất ngờ trước những gì mình thấy. Và từ đó, bạn đến gần hơn với sự thật, đến gần hơn với lẽ phải - một cách trọn vẹn và an lành.