Cha mẹ dạy con: Những bài học nhỏ làm nên văn hóa dân tộc

Bạn có bao giờ đi ăn buffet ở nước ngoài và thấy một tấm bảng nhỏ ghi bằng tiếng Việt: "Xin lấy vừa đủ ăn"? Những người Việt bị ghi chú là "con mắt bựa, thấy bụng tham", nói lớn tiếng ở nơi đông người – tất cả những điều ấy khiến ta hổ thẹn. Nhưng ít ai để ý rằng, những khiếm khuyết ấy có một gốc rễ sâu xa: đó là từ cách cha mẹ dạy con từ thuở bé. Hôm nay, chúng ta hãy nói về trách nhiệm của cha mẹ trong việc dạy dỗ con cái – không chỉ để xây dựng một gia đình hạnh phúc, mà còn để xây dựng văn hóa của cả dân tộc.

Dạy con là đại sự quốc gia

Nhiều người nghĩ rằng dạy con là việc riêng của gia đình, nhỏ bé và không cần bàn luận. Nhưng thầy Thích Chân Quang lại nhìn nhận: "Cha mẹ dạy con giống như là một việc nhỏ... nhưng mà không ngờ đó là một việc đại sự, đó là một việc lớn lao vì giúp hình thành, dựng lập lại, xây dựng lại, vun đắp lại văn hóa của cả một cái dân tộc này." Khi chúng ta bồng ẩm đứa con, dắt tay con đi trên đường đời, mỗi lời nói thủ thỉ đều là những viên gạch nhỏ xây nên nền văn hóa của một dân tộc. Vậy mà nhiều cha mẹ lại phó mặc việc dạy dỗ cho nhà trường, hoặc vì bận rộn làm ăn mà quên mất thiên chức quan trọng này. Có một tâm lý chung: chỉ khi mình tốt, mình mới dám dạy con. Người cha mẹ ít tu tập, ít tu dưỡng thì rất ngại nói chuyện đạo lý. Thầy nói:

Mình tốt rồi mình mới dám nói với người khác. Mình chưa tốt không dám nói. Tâm lý nó như vậy.

Và chính vì thế, để dạy con, cha mẹ trước hết phải tự tu dưỡng bản thân. Đi chùa, nghe pháp, sám hối, sửa mình – những việc ấy dần giúp cha mẹ thấy rõ điều phải điều trái, và từ đó những lời dạy con tự nhiên thấm đạo lý. Đạo lý không phải là những câu chữ học thuộc lòng, mà là sự chuyển hóa nội tâm qua thời gian tu tập.

Đạo lý nó không phải chỉ là những cái lời nói trong quyển kinh, trong cuốn sách hay trong bài giảng của ông thầy giảng sư... mà đạo lý nó chỉ hình thành khi chúng ta tu tập lâu năm bắt đầu chính mình nhìn thấy điều phải điều trái trong cuộc sống này.

Vậy cha mẹ cần dạy con những điều gì? Thầy đã liệt kê ba điều căn bản, là ba hạt giống của văn hóa Việt Nam mà chúng ta cần gieo vào tâm hồn con trẻ.

Điều thứ nhất – Dạy con luật nhân quả

Người Việt Nam vốn rất coi trọng nhân quả. Nhưng dạy con về nhân quả không phải bằng những bài giáo lý khô khan, mà bằng cách chỉ ra những điều mắt thấy tai nghe trong đời sống hằng ngày. Khi thấy một người giàu có, cha mẹ có thể nói: "Người này có thể kiếp trước hiến đất cúng chùa, phụ xây chùa nên kiếp này được nhà cao cửa rộng." Khi con hỏi: "Có người không biết chùa mà cũng giàu vậy?" ta giải thích rằng họ cũng đã hiến đất cho bệnh viện, trường học, mở đường – những việc nghĩa cho cộng đồng. Khi thấy người có quyền chức, ta dạy con rằng đó là nhân quả của sự tôn trọng mọi người, lễ phép với bề trên. Còn thấy người giàu có nhưng không quyền quý, ta dạy con rằng họ có bố thí mà thiếu tâm tôn trọng người khác. Từ đó con hiểu: giàu mà không quyền là vì khinh thường người, còn được quyền quý mà giàu sang là trọn vẹn cả hai. Thầy nhấn mạnh:

Cha mẹ phải nhìn mọi điều trong cuộc sống này mà nói về nhân quả với con mình. Cho nên buộc lòng cha mẹ phải hiểu nhân quả rất là rất là sâu.

Dạy con luật nhân quả là dạy con sống có đạo đức, không tham lam, không coi thường ai, biết giúp đỡ nhưng giúp với lòng tôn trọng. Đó chính là nền tảng văn hóa mà cha mẹ cần xây cho con.

Điều thứ hai – Dạy con lễ phép

Lễ phép là nét quý báu của người Á Đông, đặc biệt là người Việt Nam. Cha mẹ phải dạy con cách thể hiện sự tôn trọng qua cái đứng, cái ngồi, cái nhìn, cách xưng hô với cha mẹ, thầy cô, người lớn tuổi, những người có chức quyền. Thầy kể lại câu chuyện về một cậu bé Việt Nam du học: tuy học lực không xuất sắc, nhưng vì biết lễ phép, biết kính trọng thầy cô, cậu luôn được các thầy cô nâng đỡ, ưu tiên trong mọi cơ hội. Các thầy cô nước ngoài rất cảm kích vì họ đang thiếu đi sự tôn trọng ấy trong văn hóa phương Tây. Thầy nói:

Cái văn hóa Á Đông mình, cái quý của Á Đông mình là lễ phép mà bên Tây phương không có.

Người Việt Nam đi ra nước ngoài thường để lại ấn tượng tốt nhờ lễ phép. Thế nhưng nếu cha mẹ không dạy, thế hệ sau sẽ đánh mất điểm quý này. Hãy để con mình trở thành người mang văn hóa Việt Nam ra thế giới, dạy thế giới sự lễ phép. Muốn vậy, ngay từ trong gia đình, cha mẹ phải dạy con mỗi ngày: biết chào hỏi, biết cúi đầu kính trọng, biết xưng hô đúng mực với bậc trên.

Điều thứ ba – Dạy con vâng lời

Vâng lời không phải là mù quáng, mà là tập buông bỏ bản ngã – cái "cái tôi" to lớn của mình. Trong gia đình, con biết vâng lời cha mẹ; ở trường, con vâng lời thầy cô; ở cơ quan, con vâng lời lãnh đạo. Việc bỏ ý mình để nghe theo người khác đụng chạm đến bản ngã, nên rất khó. Nhưng ngay từ nhỏ, nếu cha mẹ dạy con tập vâng lời, con sẽ rèn được tính vô ngã. Thầy lấy ví dụ quân đội: nơi nào đòi hỏi sự vâng lời tuyệt đối? Đó là quân đội. Khi ra chiến trường, nếu không vâng lời, người chỉ huy có thể bắn chết người lính để giữ kỷ luật. Toàn quân phải là một ý chí thì mới đánh thắng giặc. Nếu toàn quân có sức mạnh nhờ vô ngã, thì một gia đình, một cơ quan, một dân tộc cũng vậy. Thầy giải thích:

Người Việt Nam mình từ nhỏ là tập vân lời rất kỹ. Còn bên Tây Phương nó không có.

Vì sao vậy? Vì người Việt Nam học cách nhịn nhau trong gia đình, để giữ hòa khí. Chồng cương thì vợ nhịn, vợ cương thì chồng nhịn. Đó không phải là yếu đuối mà là đạo đức. Cha mẹ cần dạy con biết vâng lời để con can đảm buông bỏ cái tôi, để con lớn lên dễ hòa nhập với cộng đồng, trở thành một người có ích cho xã hội.

Ba điều mà thầy Thích Chân Quang nhắc đến – luật nhân quả, lễ phép và vâng lời – không phải là những bài học xa vời. Chúng có thể được dạy trong từng bữa cơm, từng câu chuyện trên đường đi học, từng giây phút cha mẹ nhìn thấy con trẻ. Nhưng trước hết, cha mẹ phải là người tu tập, là tấm gương sáng. Hãy bắt đầu từ chính mình: đến chùa, nghe pháp, sửa mình. Khi ta trở thành nguồn đạo lý, con cái tự khắc sẽ học theo. Mỗi gia đình là một tế bào, và mỗi tế bào khỏe mạnh sẽ tạo nên một dân tộc giàu bản sắc. Hãy dạy con bằng tình thương và trách nhiệm, để con không chỉ thành công trên đất khách, mà còn làm rạng danh đất Việt.