Cao siêu và Thực tế: Hai mặt của một con đường

Hồi nhỏ, tôi hay ngồi trong cái chòi giữa rừng, nhìn bầu trời bao la và mơ ước mình có đôi cánh để bay phiêu bồng. Nhưng lát sau đói bụng, tôi phải xuống mở tủ lục cơm ăn. Có lẽ ai cũng từng trải qua cảm giác dằn co giữa cái cao siêu của ước mơ và cái thực tế của cơm áo.

Khi đến với đạo Phật, chúng ta cũng vậy: một mặt nghe những lời dạy về Niết bàn, thần thông, giải thoát – những thứ quá cao siêu; mặt khác vẫn phải ăn, uống, ngủ, nghỉ, làm việc. Vậy làm sao để hòa hợp được hai điều tưởng như mâu thuẫn này?

Vì sao chúng ta tin vào những điều cao siêu?

Trong thẩm sâu của mỗi con người, ai cũng có khuynh hướng tìm kiếm cái gì đó vượt khỏi cuộc sống tầm thường. Không phải tự nhiên mà ta tin vào nhân quả nghiệp báo dù chưa chứng minh được. Đó là do lương tâm – tiếng nói vô hình trong ta.

Vũ trụ phải công bằng, không thể không bằng.

Lương tâm ấy không phải ai dạy, không phải tự nhiên mà có. Nó là sợi dây nối kết vô hình giữa tâm đang mê mờ này với trí giác vô thượng. Nhờ sợi dây đó, chúng ta tin rằng điều thiện sẽ được báo đáp, điều ác sẽ phải trả giá.

Đạo Phật: Giải quyết cơn dằn co

Nhiều người nghĩ rằng tu hành là phải quay lưng với thực tế, từ bỏ cơm áo. Nhưng rời bỏ thực tế thì không có con đường đi, không có điểm bắt đầu. Đạo Phật may mắn cống hiến cho chúng ta một con đường độc đáo:

Đạo Phật cho chúng ta một con đường đi tìm được cái cao siêu mà không chối bỏ thực tế của cuộc sống.

Đây là cái quý vô cùng của đạo Phật, điều mà ít tôn giáo hay triết lý nào có được. Không thiên về ảo tưởng thần thoại, cũng không sa vào chủ nghĩa thực dụng tầm thường.

Cao siêu tuyệt đối: Niết bàn và Lục thông

Mục tiêu tối thượng của đạo Phật là Niết bàn – trạng thái giải thoát hoàn toàn, tự tại sinh tử. Người chứng đạt Niết bàn còn có đủ sáu loại thần thông: túc mạng (nhớ vô lượng kiếp), thiên nhãn (thấy luân hồi), thiên nhĩ (nghe mọi loài), tha tâm (biết tâm cả chúng sinh), thần túc (bay biến hóa), và lậu tận (diệt sạch vô minh, khổ đau).

Đó là những lời tuyên bố mà Đức Phật ví như tiếng rống sư tử làm rung động tất cả ngoại đạo: không đạo lý nào dám nói đến chỗ cao siêu tận cùng như vậy.

Bắt đầu từ hơi thở và lòng từ bi

Nhưng điều kỳ diệu là cái cao siêu vời vời ấy lại bắt đầu từ những điều hết sức thực tế. Không cần bay lên trời, chỉ cần chấp tay cúi mình trước mọi người để thương yêu và tôn trọng họ. Không cần phép lạ, chỉ cần bỏ đồng tiền vào lon người ăn mày với lòng thương xót. Và gần gũi nhất:

Bắt đầu bằng cái hơi thở của mình. Khi hơi thở vào, biết hơi thở vào. Khi hơi thở ra, biết hơi thở ra.

Nơi chúng ta đứng, với bước đi của mình, ta có thể cất bước lên đỉnh núi vinh quang. Đạo Phật cho ta mục tiêu cao siêu tuyệt đối mà vẫn bắt đầu từ thực tại gần gũi nhất.

Tránh hai cực đoan

Có giáo phái kêu gọi tự tử để linh hồn theo sao chổi – đó là ảo tưởng. Có triết gia chỉ nói về vật chất hiện hữu – đó là tầm thường. Đạo Phật là trung đạo: vừa thực tế, vừa cao siêu, không lệch bên nào.

Chúng ta hãy thực hành ngay từ những điều nhỏ nhất: biết thở, biết đi, biết thương người. Rồi từ đó, ta sẽ từng bước chinh phục đỉnh núi tuyệt đối của giải thoát.