Cân Đo Đạo Đức: Mỗi Người Nặng Bao Nhiêu Ký?

Bạn có biết mình là người đạo đức đến mức nào không? Thử đặt một câu hỏi: nếu có người đưa bạn 100 tỷ đồng, chỉ cần bạn làm một việc trái với lương tâm, với đạo Phật, với đất nước, bạn có nhận không? Nếu bạn nhận ở 10 tỷ thì đạo đức của bạn chỉ đáng giá 10 tỷ. Đó là cách Thầy Thích Chân Quang mời gọi mỗi người tự “cân đo” đạo đức của mình trong bài pháp thoại cùng tên.

Đạo đức có giá bao nhiêu tiền?

Thầy kể rằng khi bị mua chuộc, ta thường tự hào nói “không”. Nhưng khi con số cứ tăng dần, đến một lúc nào đó, ta bắt đầu rung rinh. Thầy nói:

Cái đạo đức con người ta coi vậy chứ không phải là vô tận. Khi ta bị mua chuộc để làm một điều xấu thì đầu tiên cái đạo đức của ta phản kháng lại... nhưng khi họ đưa ra cái giá và cái giá nó tăng dần, tăng dần đến lúc nào đó nó vượt khỏi cái đạo đức của ta thì ta bắt đầu siêu lòng.

Đạo đức của chúng ta có một cái giá. Người đạo đức vô hạn là người không thể bị mua bằng bất cứ giá nào. Trong lịch sử, Trần Bình Trọng là một tấm gương như vậy. Khi bị quân Mông Cổ bắt, chúng hứa cho ông làm vua nước Nam nếu hợp tác, ông đã đáp:

Ta thà làm quỷ nước Nam còn hơn làm vương của đất Bắc.

Một người như vậy, theo Thầy, có thể đã chứng được quả vị Tu-đà-hoàn trong đạo Phật, vì danh lợi không thể lay chuyển. Còn chúng ta thì sao? Mỗi người hãy tự hỏi: đến con số nào mình sẽ gục ngã?

Cho đi bao nhiêu để đạo đức nặng thêm?

Tiêu chí thứ hai là nhìn vào sự bố thí. Nếu trong túi bạn có 10 triệu, và bạn gặp người bị cháy nhà, bạn sẽ cho họ bao nhiêu? Thầy hỏi:

Đây là con số để ta đo cái đạo đức của mình. Cái hồi nãy đó, cái mục tiêu thứ nhất, cái tiêu chuẩn thứ nhất là ta đo bằng cái số tiền mà ta bị mua chuộc để ta bắt đầu làm điều sai. Còn cái tiêu chí thứ hai là đo trên cái số tiền mà ta bỏ ra để bố thí trong cái cảnh khốn đốn của ai đó.

Thử tưởng tượng: con số 10 triệu ấy không phải là tiền nhàn rỗi, mà là tiền lo cho gia đình cả tháng. Bạn có dám chia sẻ một nửa? Đó chính là bài toán khó, và là thước đo thật sự. Cho đi khi mình còn đủ là dễ; cho đi khi mình còn thiếu mới là đạo đức.

Nhẫn nhục: Chịu được bao nhiêu lời chửi?

Tiêu chí thứ ba là sự nhẫn nhục trước lời xúc phạm. Thầy đưa ra những ví dụ rất đời: bị mắng là đồ chó, đồ trâu, hay bị câu chê sâu cay như chuyện bà kia bị nói “Tôi đã biết tại sao chồng bà chết sớm” vì bà đoảng. Rồi cái kiểu vu oan:

Hôm qua chỉ có anh ở đây mà nhà tôi thì sau đó mất 20 triệu đồng. Thôi thì anh thương tôi, dù sao cũng là bạn bè, anh cho xin lại.

Câu nói ấy nhẹ nhàng nhưng lại đổ tội mình ăn cắp, không ai có thể bình tĩnh. Thầy dạy về mười điều tâm niệm, trong đó có câu:

Oan ức không cần bày tỏ. Vì bày tỏ thì hèn nhát, mà trả thù thì oán đối kéo dài.

Nhưng chúng ta đa phần chưa tu tới mức đó. Bị chửi đến mức nào thì ta nổi sân? Bị vu oan đúng chỗ đau thì ta bùng nổ? Đó là cái “giá” đạo đức của ta trong sự nhẫn nhục.

Bị đánh: Mấy cái tát thì sân?

Tiêu chí cuối cùng là khi bị xâm phạm thân thể. Một cái bạt tai, có ai không nổi sân? Thầy kể câu chuyện hai sư cô ở chùa, con gà nhà hàng xóm vào phá vườn. Một sư cô bực tức, sư cô kia an ủi:

Nó có cào ngoài vườn chứ nó có cào trúng mình đâu.

Đạo đức là biết giữ tâm mình không sân để khỏi lỗ thêm. Nếu rau bị hư, ta mất rau; nhưng nếu tâm mình sân, ta mất cả phần đạo đức. Vậy mà khi bị đánh thật, thường là ta phản ứng ngay. Thầy hỏi vui: “Tát bên này một cái, tát bên kia một cái, sân chưa?” Có người trả lời “chưa”, nhưng đến cái thứ ba là bùng lên. Như vậy đạo đức của người ấy chỉ nặng bằng hai cái tát. Những bậc Bồ Tát thì bị chặt tay chặt chân vẫn bình thản, vì họ đã phá được cái sân.

Mỗi ngày tự cân lại mình

Qua những tiêu chí ấy, mỗi người hãy tự biết mình đang có bao nhiêu “ký” đạo đức. Nhưng Thầy không muốn chúng ta chán nản; Ngài muốn chúng ta ăn năn, tu sửa. Đạo đức không phải là một thứ cố định. Mỗi sáng thức dậy, ta thêm được một chút từ bi, một chút nhẫn nhục, một chút xả ly. Đến một ngày, ta có thể đặt mình lên bàn cân và thấy mình nặng hơn. Và nếu ai đạt được cái tâm như Trần Bình Trọng, như bậc Tu-đà-hoàn, thì đạo đức của họ là vô hạn, không còn cái giá nào mua được nữa.