Cái biết nào đang dẫn bạn đi lạc? Bài học từ Pháp Môn Căn Bản

Giả sử bạn đang ngồi nghe một bài giảng về sự vô thường của thân thể, bạn gật gù đồng ý. Thì bỗng nhiên ai đó sau lưng châm một cây kim vào người bạn... Bạn giật mình, bực bội, giận dữ – cái 'thân vô thường' mà bạn vừa nghe, vừa tin, vừa tán thán – dường như không còn chút nào trong lúc ấy. Đó chính là lúc bạn nhận ra: biết và chứng là hai chuyện khác nhau. Bài kinh đầu tiên trong Trung Bộ Kinh – Pháp Môn Căn Bản – được Đức Phật giảng để soi sáng chính cái 'biết' ấy.

Vì sao bài kinh này được xếp đầu tiên?

Trong kinh tạng Nikaya, Trung Bộ Kinh là bộ kinh quan trọng nhất, chứa đựng mọi tư tưởng cốt lõi của đạo Phật. Vậy mà bài kinh đầu tiên lại có tên là 'Pháp Môn Căn Bản' – pháp môn gốc rễ. Thầy Thích Chân Quang từng kể:

Bài này cực kỳ cô động, khô khan. Nếu không chuẩn bị trước thì giảng khó nghe, nghe không nổ. Ngay cả tăng ni sinh cao cấp mà nói tới giờ học Nikaya cũng ngán.

Vậy tại sao các vị trưởng lão A-la-hán lại đặt nó vào vị trí số một? Bởi vì đây là bài thuốc đặc trị cho căn bệnh nguy hiểm nhất của người tu: bệnh kiêu mạn và khoe khoang. Thời Đức Phật, khi tăng đoàn phát triển lớn mạnh, có nhiều người xuất gia vì thán phục uy đức của Ngài, nhưng họ chưa thật sự tu tập. Họ học giáo pháp, nói năng rành rẽ nhưng lại đem kiến thức ra để khoe khoan, tranh hơn. Đức Phật giảng bài kinh này để trừ cái bệnh ấy.

Tưởng tri và thắng tri: Hai cái biết rất khác nhau

Trong bài kinh, Đức Phật dùng những cụm từ lặp đi lặp lại để mô tả ba hạng người. Phàm phu thì 'tưởng tri' – biết bằng tưởng tượng, bằng sự áp đặt và chấp trước. Vị hữu học và A-la-hán thì 'thắng tri' – biết bằng cái thấy vượt lên, không còn so sánh tự ngã. Thầy Thích Chân Quang giải thích:

Hễ khi mình học hiểu một điều gì, hiểu biết đến điều gì mà trong cái hiểu biết đó mình không thấy mình hay, mình kính đáo thì có thể là mình thắng tri. Còn khi mình biết mà nhìn thấy thái độ nói nghe kênh kiệu, mặt trên kênh đời quá thì người này tưởng tri.

Có một lần tôi hỏi một Phật tử về thân vô thường, anh trả lời rất trơn tru: 'Thân này duyên hợp giả tạm'. Tôi khen anh ta thuộc bài. Nhưng rồi tôi châm chọc một câu, anh ta liền nổi giận. Đó là tưởng tri. Cái biết đúng trong đầu không đủ để thoát khỏi sự đắm nhiễm.

Bệnh kiêu mạn trong thời hiện đại

Ngày nay, bệnh này vẫn còn rất phổ biến. Nhiều người học thiền một thời gian, gặp ai cũng đem lý thiền ra nói: 'Tôi chỉ cần biết ba chữ tham sân si là tu đủ rồi.' Hoặc khi bàn về nhân quả, họ nói với giọng khiêu khích: 'Nhân nào quả đó, rõ ràng vậy mà cãi.' Cách nói như vậy lộ rõ ngã mạn. Đức Phật gọi đó là tưởng tri.

Làm sao ta biết mình đang tưởng tri hay thắng tri? Hãy nhìn vào cách mình nói. Khi mình học hiểu một điều gì mà không thấy mình hay, mình kính đáo thì có thể là thắng tri. Còn khi mình biết mà thái độ nói năng kênh kiệu thì chắc chắn là tưởng tri.

Vậy thì thế nào để thắng tri? Không phải chỉ cần nghe giảng hay đọc sách. Thầy Thích Chân Quang nhấn mạnh: 'Phải thực hành, phải cần cầu vô thượng bồ đề.' Phải quán chiếu thân này bằng thiền quán, để thấy tan biến từng khoảnh khắc. Khi đó, sự đắm nhiễm vào thân sẽ được đoạn dần.

Thực hành để vượt qua cái biết hời hợt

Đức Phật đưa ra một công thức đơn giản: biết đúng thì không đắm nhiễm, biết sai thì đắm nhiễm. Sự đắm nhiễm chính là gốc của khổ đau. Hãy thử áp dụng vào đời sống: khi bạn hiểu rõ cơn giận là vô thường, không có tự ngã, thì bạn sẽ không còn bị nó cuốn trôi. Nhưng sự hiểu rõ này phải nằm trong thâm tâm, không phải chỉ trên đầu môi.

Lời Phật dạy trong bài kinh này là lời cảnh tỉnh sâu sắc cho tất cả chúng ta: hãy cẩn thận với cái biết của mình. Đừng vội cho mình đã hiểu đạo khi chỉ mới nghe qua. Càng học nhiều, càng phải thấy mình còn kém. Càng thấy mình kém, càng dễ thực hành. Đó chính là pháp môn căn bản đưa đến giải thoát.

Từ nay, xin hãy quán chiếu thân thể này, đừng để nó lừa dối chúng ta. Quán chiếu về nhân quả, về niết bàn, về mọi pháp bằng cái thấy vượt lên – thắng tri. Khi ấy, chúng ta sẽ không còn vướng mắc vào sự hiểu biết kiêu ngạo của mình, để lòng mình được rộng mở mà chứng ngộ.