Bát Nhã Tâm Kinh: 'Không' Mà Lại Mênh Mông?

Có bao giờ bạn nghe ai đó nói “mọi thứ đều là không” mà thấy lòng trống rỗng? Có người nghe xong thì không còn muốn thờ Phật, không còn muốn làm việc gì. Có người lại thấy băn khoăn: nếu tất cả là không, sao ta còn phải tu? Đây là câu hỏi mà Thầy Thích Chân Quang dành cho chúng ta trong bài giảng thứ ba về Bát Nhã Tâm Kinh.

Ba cách hiểu chữ “không”

Trong bài kinh, chữ “không” không đơn giản là “không có gì”. Thầy Chân Quang nhấn mạnh: có ba cách hiểu khác nhau, và chỉ một trong số đó mới là chân nghĩa đại thừa. Thầy nói:

“Chữ không này đưa đến ba cái cách hiểu. Một là hiểu để trở thành ngoại đạo phá tiêu đạo Phật luôn, không còn gì hết. Hai là hiểu cái không để trở thành tiểu thừa rồi không làm gì hết. Và ba là hiểu cái nghĩa không đúng với đại thừa để trở thành một cái tâm hồn mênh mông, độ lượng thương yêu tràn ngập.”

Chữ “không” của ngoại đạo

Cách hiểu thứ nhất rất nguy hiểm. Nếu nghe nói cái gì cũng không, thậm chí Phật, Pháp, Tăng cũng không, thì người ta sẽ phủ nhận hết mọi giá trị tu tập. Thầy cảnh tỉnh rằng điều này có thể xuất phát từ chính những người trong đạo:

“Chúng ta đừng tưởng là cái hiểu không như thế được nói lên bởi những người ngoài đạo Phật mà thực sự đã được nói lên bởi những người chính ở trong đạo Phật.”

Và nếu chúng ta bám vào cái “không” này, ta sẽ trở thành kẻ phá đạo, mất đi niềm tin và sự tôn kính đối với Tam Bảo.

Chữ “không” của tiểu thừa

Cách hiểu thứ hai là “không làm gì hết”. Thầy kể câu chuyện về một nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ: có hai đảng phái, một đảng luôn thắng, một đảng luôn thua. Người trong đảng thua nghĩ ra cách: tất cả gia nhập đảng thắng rồi… không làm gì cả, tự nhiên đảng đó tiêu vong. Thầy áp dụng vào đạo:

“Nói là không làm mà tức là đã làm tất cả. À nói vô hành nhi hành nhất thiết là không làm mà đã làm tất cả. Thì cái câu nói cái chiêu bài đó nó run rủi mọi người làm cho mọi người không còn ai cố gắng làm nên được những cái công đức cũng như làm nên được những cái điều tốt lành cho đạo và cho chúng sinh.”

Đây là một kiểu tu hành thụ động, khiến đạo Phật dần mai một. Vì thế, người tu đúng không chỉ ngồi thiền cho mình, mà phải biết chia sẻ và cùng nhau thực hành.

Chữ “không” chân chính của đại thừa

Hiểu đúng chữ “không” là nhận ra bản chất vô thường của mọi sự, để từ đó mở lòng từ bi, không còn chấp trước. Thầy đưa ra một chỉ dấu rất cụ thể:

“Hễ mình tu thì 1000 người chung quanh mình phải tu theo. Đồng ý không? Bữa nay đi rủ được mấy người đi? Tiểu thừa hay đại thừa đó nha.”

Khi thấy năm uẩn đều là không, vị Bồ Tát không rơi vào hư vô, mà ngược lại, tâm hồn trở nên mênh mông, có thể bao dung tất cả chúng sinh. Đó là cái “không” mà ta cần tìm kiếm.

Năm uẩn là không: tưởng uẩn

Để thấy năm uẩn là không, trước hết ta phải hiểu rõ chúng. Thầy dẫn chúng ta đi qua sắc uẩn, thọ uẩn, rồi đến tưởng uẩn. Tưởng uẩn là một phần tâm thức “như màn hình máy tính” – nơi hiện lên hình ảnh, âm thanh, mùi vị. Vì tưởng uẩn che lấp, ta có thể lái xe mà không nhìn đường, chỉ thấy hình ảnh người yêu trong đầu. Ở Nhật, người học lái xe phải học thiền ba tháng để tâm thanh tịnh, tưởng uẩn không còn phóng túng.

Thầy nhắc: “Muốn nói là năm uẩn là trống rỗng thì làm ơn biết năm uẩn là cái gì giùm cái đã.” Vì vậy, tu tập là thanh tịnh tưởng uẩn, giữ cho tâm trống – không dính mắc hình ảnh, âm thanh, câu chuyện. Nhưng tưởng uẩn cũng là “thần thông” khi cần: các thiền sư dùng nó để quán tưởng về con đường hay hồi tưởng quá khứ với độ chính xác cao. Nhà văn Victor Hugo có thể nhớ chính xác số nút áo của một người lính mặc đồng phục chỉ bằng cách nhắm mắt hình dung.

Học để thấy “không”

Chữ “không” của Bát Nhã không phải là hư vô, mà là cánh cửa mở ra tâm hồn bao la. Khi thấy năm uẩn đều không, ta không còn bị trói buộc bởi tự ái, lười biếng, hẹp hòi, mà bắt đầu sống vị tha, cùng mọi người tu tập. Đừng ngừng lại ở chỗ “không làm gì hết”. Hãy bắt tay vào việc lợi ích chúng sinh, hãy rủ thêm bạn đồng tu. Đó chính là nghĩa lý của Bát Nhã Tâm Kinh.